काठमाडौं । सिन्दूर नेपाली समाजमा केवल सौन्दर्य सामग्री होइन, यो संस्कृति, परम्परा, आस्था र भावनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको प्रतीक हो। विशेषगरी हिन्दू संस्कारमा विवाहित महिलाले सिउँदोमा लगाउने सिन्दूरलाई वैवाहिक जीवनको शुभ संकेतका रूपमा लिइन्छ।
जन्मदेखि मृत्युसम्मका विभिन्न संस्कारमा रङ, टीका, सिन्दूरजस्ता सामग्रीको आफ्नै सांस्कृतिक महत्व रहँदै आएको छ। तर आधुनिक समयमा स्वास्थ्य विज्ञानको दृष्टिले सिन्दूरको गुणस्तर, त्यसमा प्रयोग हुने रसायन र मानव शरीरमा पर्न सक्ने प्रभावबारे पनि अध्ययन र बहस हुन थालेको छ।
परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको सिन्दूर प्राकृतिक पदार्थबाट बनाइन्थ्यो। तर अहिले बजारमा पाइने अधिकांश सिन्दूर औद्योगिक रूपमा उत्पादन गरिन्छ । यसको आकर्षक रङ, चमक र लामो समयसम्म टिक्ने क्षमता बढाउन विभिन्न रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरिने सम्भावना हुन्छ। यही कारणले सिन्दूरको स्वास्थ्य प्रभाव यसको बनावट र गुणस्तरमा निर्भर हुने विज्ञहरू बताउँछन्।
सिन्दूरमा प्रयोग हुने प्रमुख रसायनमध्ये केहीले स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन्। विशेषगरी कम गुणस्तरका सिन्दूरमा सिसा, पारो वा अन्य भारी धातु मिसिएको हुन सक्ने जोखिमबारे विभिन्न अनुसन्धानहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
यी पदार्थहरू शरीरका लागि विषाक्त मानिन्छन् । यद्यपि बजारमा उपलब्ध सबै सिन्दूरमा यस्ता हानिकारक तत्व हुन्छन् भन्ने होइन, तर गुणस्तर नियन्त्रण नभएका वा अवैध रूपमा उत्पादन गरिएका सामग्रीबाट जोखिम बढ्न सक्छ।
सिन्दूरको प्रयोगबाट देखिन सक्ने सबैभन्दा सामान्य स्वास्थ्य समस्या छालासम्बन्धी हो। धेरै मानिसको छाला संवेदनशील हुने भएकाले रसायनयुक्त सिन्दूरले एलर्जी निम्त्याउन सक्छ। सिउँदोमा चिलाउने, रातोपन आउने, पोल्ने, छाला सुन्निने, साना दाना देखिने वा छाला सुख्खा हुने समस्या देखिन सक्छ।
कतिपय अवस्थामा लगातार प्रयोग गर्दा छालाको प्राकृतिक अवस्था बिग्रन सक्छ । विशेषगरी छालाको एलर्जी भएका व्यक्ति, संवेदनशील छाला भएका महिला तथा गर्भवती महिलाले सिन्दूर प्रयोग गर्दा बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ। गर्भावस्थामा शरीरमा हुने हार्मोनल परिवर्तनका कारण छाला बढी संवेदनशील हुन सक्छ।
यदि सिन्दूरमा हानिकारक रसायन मिसिएको छ भने त्यसको प्रभाव शरीरमा पर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले गर्भावस्थामा सुरक्षित र गुणस्तरीय सामग्री मात्र प्रयोग गर्नु उपयुक्त मानिन्छ । सिसा मिसिएको सिन्दूरको विषय स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि विशेष चासोको विषय हो।
सिसा शरीरमा प्रवेश गरेमा स्नायु प्रणाली, मिर्गौला तथा अन्य अंगमा असर पार्न सक्ने जोखिम हुन्छ। विशेषगरी बालबालिका र गर्भवती महिलामा यसको प्रभाव बढी संवेदनशील हुन सक्छ। यद्यपि सिन्दूर सामान्यतया छालाको बाहिरी भागमा मात्र प्रयोग गरिन्छ, तर छालाको अवस्था, प्रयोगको अवधि र रसायनको मात्रा जस्ता कुराले जोखिम निर्धारण गर्छन्।
अहिले बजारमा विभिन्न ब्रान्डका सिन्दूर उपलब्ध छन् । उपभोक्ताले केवल आकर्षक प्याकेट, चम्किलो रङ वा सस्तो मूल्य हेरेर मात्र खरिद गर्नु हुँदैन। उत्पादन गर्ने कम्पनीको विश्वसनीयता, सामग्रीको विवरण र गुणस्तरमा ध्यान दिन आवश्यक छ । प्राकृतिक वा सुरक्षित प्रमाणित सामग्रीबाट बनेका सिन्दूर प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले राम्रो विकल्प हुन सक्छ।
सिन्दूर प्रयोग गर्दा व्यक्तिगत सरसफाइ पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । सिन्दूर राख्ने भाँडो सफा राख्ने, अरू व्यक्तिको सिन्दूर प्रयोग नगर्ने, पुरानो वा बिग्रिएको सिन्दूर प्रयोग नगर्ने र प्रयोगपछि छालामा कुनै असामान्य प्रतिक्रिया देखिएमा तुरुन्त ध्यान दिने जस्ता सामान्य सावधानीले स्वास्थ्य जोखिम कम गर्न सक्छ।
सिन्दूरलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नेभन्दा पनि सचेत भएर प्रयोग गर्नु आवश्यक देखिन्छ। हाम्रो संस्कृति र परम्पराको सम्मान गर्दै स्वास्थ्य सुरक्षालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ । परम्परा मानिसको जीवनलाई सुन्दर बनाउने माध्यम हो, तर त्यसले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर नपरोस् भन्ने जिम्मेवारी पनि हाम्रो हो ।
अन्ततः सिन्दूर आफैंमा हानिकारक वस्तु होइन । यसको प्रभाव मुख्य रूपमा त्यसमा प्रयोग भएका सामग्री, उत्पादनको गुणस्तर र प्रयोग गर्ने व्यक्तिको शारीरिक संवेदनशीलतामा निर्भर हुन्छ । सुरक्षित र गुणस्तरीय सिन्दूरको प्रयोगले सांस्कृतिक आस्था कायम राख्न सकिन्छ भने स्वास्थ्य सुरक्षालाई पनि सुनिश्चित गर्न सकिन्छ । परम्परा र विज्ञानबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै आजको सचेत समाजको आवश्यकता हो।
नामी ई-पेपर
