काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म सार्वजनिक रूपमा चुरोट सेवन गर्ने महिलाको संख्या नेपालमा निकै न्यून देखिन्थ्यो। तर पछिल्लो समय शहरदेखि गाउँसम्म, कलेज–विश्वविद्यालय, क्याफे, रेस्टुरेन्ट, कार्यस्थल तथा विभिन्न सामाजिक जमघटमा युवतीहरूले चुरोट सेवन गर्ने दृश्य बढ्दै गएको छ।
धेरैका लागि यो आधुनिक जीवनशैली वा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको अभिव्यक्ति जस्तो देखिए पनि स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यो भविष्यमा गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याको संकेत हुन सक्छ ।
चुरोटको लतले केवल फोक्सो वा मुटुलाई मात्र असर गर्दैन, यसले मानसिक स्वास्थ्य, प्रजनन क्षमता, पारिवारिक जीवन, आर्थिक अवस्था र समग्र जीवनको गुणस्तरमा समेत दीर्घकालीन नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
युवतीहरूमा चुरोट सेवन बढ्नुका पछाडि धेरै कारणहरू जिम्मेवार छन्। साथीभाइको प्रभाव, सामाजिक सञ्जालमा देखाइने जीवनशैली, चलचित्र तथा वेब सिरिजमा धूम्रपानलाई आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गरिनु, अध्ययन र करियरको बढ्दो दबाब, सम्बन्धमा आउने उतारचढाव, पारिवारिक तनाव, एक्लोपन तथा मानसिक चिन्ताजस्ता कारणले धेरै युवती पहिलो पटक चुरोटतर्फ आकर्षित हुने गरेका छन्।
“एक पटक मात्रै“, “सबैले खान्छन्”, “यसले तनाव कम हुन्छ” भन्ने सोचबाट सुरु भएको प्रयोग धेरैको जीवनमा बिस्तारै लतमा परिणत हुने गरेको पाइन्छ।चुरोटमा हुने निकोटिन अत्यन्तै लत लाग्ने रसायन हो। चुरोटको धुवाँ शरीरमा प्रवेश गरेको केही सेकेन्डमै निकोटिन मस्तिष्कसम्म पुग्छ र डोपामिन नामक रसायनको मात्रा बढाउँछ, जसका कारण केही समयका लागि आनन्द वा हल्का आराम महसुस हुन्छ।
यही अनुभव दोहोर्याउने चाहनाले व्यक्तिलाई फेरि चुरोट सेवन गर्न प्रेरित गर्छ। समयसँगै मस्तिष्क निकोटिनमा निर्भर बन्दै जान्छ र चुरोट नखाए बेचैनी हुने, रिस उठ्ने, ध्यान केन्द्रित गर्न नसकिने, निद्रा बिग्रिने तथा फेरि चुरोट खान तीव्र इच्छा हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
त्यसैले धूम्रपान तनाव घटाउने उपाय होइन, बरु नयाँ प्रकारको शारीरिक र मानसिक निर्भरता सिर्जना गर्ने माध्यम हो। धूम्रपानले युवतीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याउँछ । यसले फोक्सोको क्यान्सर, दीर्घकालीन श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, मुटु रोग, उच्च रक्तचाप तथा स्ट्रोकको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ ।
चुरोटमा रहेका हजारौँ हानिकारक रसायनले शरीरका रक्तनली साँघुरा बनाउँछन्, जसका कारण मुटु र मस्तिष्कमा पर्याप्त मात्रामा रगत प्रवाह हुन कठिन हुन्छ । यसको असर तत्काल नदेखिए पनि वर्षौंसम्म धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा गम्भीर रोग देखापर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।
महिलाहरूका लागि धूम्रपानले प्रजनन स्वास्थ्यमा पनि गहिरो असर पार्छ। यसले गर्भधारण गर्न कठिन हुने, गर्भपतनको जोखिम बढ्ने, समयअघि बच्चा जन्मिने, कम तौलको शिशु जन्मिने तथा बाँझोपनको सम्भावना बढाउन सक्छ।
गर्भवती महिलाले धूम्रपान गर्दा निकोटिन र अन्य विषाक्त पदार्थ गर्भमा रहेको शिशुसम्म पुग्ने भएकाले शिशुको शारीरिक र मानसिक विकासमा समेत नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ । त्यसैगरी हार्मोनमा असन्तुलन आउने, महिनावारी अनियमित हुने तथा रजोनिवृत्ति अपेक्षाभन्दा चाँडै सुरु हुने सम्भावना पनि धूम्रपानसँग सम्बन्धित देखिएको छ ।
धूम्रपानको असर बाहिरी सौन्दर्यमा पनि स्पष्ट रूपमा देखिन सक्छ। अनुहारको चमक हराउने, छाला चाउरिने, दाँत पहेँलो हुने, ओठ कालो देखिनु, मुखबाट दुर्गन्ध आउने, आँखा थकित देखिनु तथा कपाल झर्ने जस्ता समस्याले व्यक्तिको आत्मविश्वासमा समेत असर पार्न सक्छ। धेरै युवतीले सौन्दर्यका लागि महँगा प्रसाधन प्रयोग गरे पनि धूम्रपानले ती प्रयासको प्रभावलाई कमजोर बनाइदिन्छ।
धूम्रपान र मानसिक स्वास्थ्यबीच पनि गहिरो सम्बन्ध रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। धेरैले चुरोटले तनाव कम गर्छ भन्ने विश्वास राखे पनि वास्तविकता त्यस्तो छैन । निकोटिनको प्रभाव समाप्त भएपछि शरीरमा पुनः चुरोटको आवश्यकता महसुस हुन्छ, जसले झन् बढी चिन्ता, बेचैनी र तनाव उत्पन्न गर्छ । यसरी व्यक्ति एउटा यस्तो चक्रमा फस्न पुग्छ, जहाँ तनाव कम गर्न भन्दै सुरु गरिएको धूम्रपानले नै दीर्घकालीन रूपमा मानसिक समस्या बढाउन सक्छ ।
पछिल्लो समय ई–सिगरेट वा भेपलाई चुरोटको सुरक्षित विकल्पका रूपमा प्रचार गर्ने प्रवृत्ति पनि बढेको छ। तर अधिकांश ई–सिगरेटमा पनि निकोटिन हुने भएकाले त्यसले पनि लत लगाउन सक्छ । त्यसका साथै त्यसबाट निस्कने रसायनहरूको दीर्घकालीन असरबारे अझै अध्ययन भइरहेकाले यसलाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित विकल्प मान्न सकिँदैन । त्यसैले चुरोटको सट्टा ई–सिगरेट रोज्नु समाधान होइन।
धूम्रपान गर्ने व्यक्तिले मात्र होइन, वरिपरिका मानिसहरूले पनि त्यसको असर भोग्नुपर्छ। चुरोटको धुवाँ सासमार्फत शरीरमा प्रवेश गर्दा धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिमा पनि फोक्सो, मुटु तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ । विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धाका लागि परोक्ष धूम्रपान अझ बढी हानिकारक मानिन्छ ।
धूम्रपानको लतबाट छुटकारा पाउन इच्छाशक्ति सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो । परिवारको साथ, साथीभाइको सकारात्मक सहयोग, नियमित व्यायाम, योग, ध्यान, पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार तथा आवश्यक परे चिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको परामर्शले चुरोट छोड्ने प्रक्रिया सहज बनाउन सक्छ ।
धेरै देशमा निकोटिन रिप्लेसमेन्ट थेरापी, परामर्श सेवा र धूम्रपान त्याग कार्यक्रम प्रभावकारी देखिएका छन्, जसबाट आवश्यक सहयोग लिन सकिन्छ। अभिभावक, विद्यालय, समुदाय, सञ्चारमाध्यम र राज्य सबैको भूमिका यस समस्याको समाधानमा महत्वपूर्ण हुन्छ।
किशोरी र युवतीहरूलाई धूम्रपानका वास्तविक असरबारे वैज्ञानिक जानकारी दिनु, विद्यालय तहदेखि स्वास्थ्य शिक्षा प्रभावकारी बनाउनु, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने भ्रमपूर्ण सन्देशको प्रतिवाद गर्नु तथा तम्बाकूजन्य पदार्थको नियन्त्रणसम्बन्धी कानुन कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नु समयको आवश्यकता हो ।
