उदयपुर । स्थानीय उत्पादनले बजारको माग धान्न थालेपछि उदयपुर मासुमा आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढेको छ । जिल्लामा उत्पादन हुने मासुको ठूलो हिस्सा स्थानीय बजारमै खपत हुने गरेको छ भने बाँकी अन्य जिल्लामा बिक्री तथा ढुवानी हुँदै आएको छ । पशुपालनको विस्तार र स्थानीय बजारमा बढ्दो मागले उदयपुरलाई मासु उत्पादनको सम्भावनायुक्त जिल्लाका रूपमा स्थापित गर्दै लगेको छ ।
भेटेनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्र उदयपुरको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष ०८२/०८३ मा जिल्लामा सात हजार सात सय ९१ मेट्रिकटन मासु उत्पादन भएको छ । यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा दुई सय २१ मेट्रिकटन बढी हो । एक वर्षको अवधिमा मासु उत्पादन करिब २.९२ प्रतिशतले बढेको छ ।
जिल्लामा उत्पादन हुने मासुको ६१ प्रतिशत स्थानीय बजारमै खपत हुन्छ । बाँकी ३९ प्रतिशत अन्य जिल्लामा बिक्री तथा ढुवानी हुने गरेको केन्द्रको तथ्यांक छ । यसले उदयपुरमा मासुको माग धान्ने उत्पादन क्षमता विकास हुँदै गएको र स्थानीय उत्पादनले बाहिरी बजारमा समेत स्थान बनाएको देखाउँछ ।
घटेको उत्पादन फेरि उकालोतर्फ
उदयपुरमा पछिल्ला तीन आर्थिक वर्षको मासु उत्पादनको तथ्यांक हेर्दा उत्पादनमा उतारचढाव देखिन्छ । आर्थिक वर्ष ०८०/८१ मा सात हजार छ सय सात मेट्रिकटन मासु उत्पादन भएको थियो । आर्थिक वर्ष ०८१/८२ मा उत्पादन घटेर सात हजार पाँच सय ७० मेट्रिकटनमा सीमित भयो । तर, आर्थिक वर्ष ०८२/८३ मा उत्पादन बढेर सात हजार सात सय ९१ मेट्रिकटन पुगेको छ ।
आर्थिक वर्ष ०८०/८१ को तुलनामा ०८१/८२ मा ३७ मेट्रिकटन उत्पादन घटेको थियो । त्यसपछिको वर्षमा भने उत्पादनमा सुधार आएको छ । पछिल्लो दुई वर्षको अवधिमा कुल उत्पादन एक सय ८४ मेट्रिकटन अर्थात् करिब २.४२ प्रतिशतले बढेको छ ।
उत्पादन वृद्धि नियमित बनाउन किसानलाई प्राविधिक सहयोग, पशु स्वास्थ्य सेवा, उन्नत नश्ल, दानापानीको सहज उपलब्धता र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक हुन्छ । पशुपालनलाई निर्वाहमुखी अभ्यासबाट व्यावसायिक उत्पादनतर्फ लैजान सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा यसको योगदान थप बढ्न सक्छ ।
सुँगुर/बंगुर उत्पादनमा अग्रस्थान
उदयपुरमा सबैभन्दा बढी सुँगुर/बंगुरको मासु उत्पादन हुने गरेको छ । भेटेनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्रका अनुसार आर्थिक वर्ष ०८२/८३ मा दुई हजार एक सय ३९ मेट्रिकटन सुँगुर/बंगुरको मासु उत्पादन भएको छ । यो जिल्लाको कुल मासु उत्पादनको करिब २७.४५ प्रतिशत हो ।
त्यसैगरी खसीबोकाको एक हजार नौ सय ४४ मेट्रिकटन, कुखुराको एक हजार आठ सय ३५ मेट्रिकटन र राँगाको एक हजार सात सय ५८ मेट्रिकटन मासु उत्पादन भएको छ । भेडाको एक दशमलव पाँच मेट्रिकटन र हाँसको १० मेट्रिकटन मासु उत्पादन भएको केन्द्रले जनाएको छ । यी तथ्यांकले उदयपुरमा विभिन्न प्रकारका पशुपन्छीपालन भइरहेको देखाउँछन् । सुँगुर/बंगुर, खसीबोका, कुखुरा र राँगापालन मासु उत्पादनका प्रमुख आधार बनेका छन् । उत्पादनलाई थप व्यवस्थित बनाउन पशुपन्छीमा लाग्ने रोग नियन्त्रण, खोपको नियमित व्यवस्था, वैज्ञानिक आहार र स्वच्छ वधशालाको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।
जिल्लाको माग धान्दै बाहिरी बजारसम्म
उदयपुरमा उत्पादन हुने मासुको ६१ प्रतिशत जिल्लाभित्रै खपत हुने गरेको भेटेनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्रका प्रमुख सुकराज लिम्बू बताउँछन् । उनका अनुसार जिल्लामा आवश्यकताभन्दा बढी मासु उत्पादन हुने गरेको छ र बाँकी उत्पादन अन्य जिल्लामा बिक्री तथा ढुवानी हुने गरेको छ।
‘हाम्रो तथ्यांकअनुसार जिल्लामा कुल उत्पादनको ६१ प्रतिशत खपत हुन्छ । बाँकी मासु जिल्ला बाहिर जाने गरेको छ,’ लिम्बूले भने । उनका अनुसार उदयपुरमा आवश्यक पर्ने मासुमध्ये कहिलेकाहीँ मात्रै बाहिरी जिल्लाबाट बोइलर कुखुरा ल्याउनुपर्ने हुन्छ । सुनसरीको बराह क्षेत्र आसपास र सप्तरीको सिसवारी क्षेत्रबाट कुखुरा आउने गरेको उनले जानकारी दिए ।
दसैँजस्ता ठूला चाडपर्वमा उदयपुरका आठवटै स्थानीय तहबाट खसीबोका, राँगा र सुँगुर–बंगुर अन्य जिल्लामा बिक्री हुने गरेको लिम्बू बताउँछन् । चाडपर्वबाहेकका समयमा पनि पशुपन्छी तथा मासुजन्य उत्पादन बाहिरी जिल्लामा ढुवानी हुने गरेको उनको भनाइ छ । चाडपर्वमा मासुको माग बढ्ने भएकाले किसानले पशुपन्छी बिक्री गरेर आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन् । तर, वर्षभरि बजारको पहुँच विस्तार गर्न सके किसानको आम्दानीलाई नियमित बनाउन सहयोग पुग्नेछ । त्यसका लागि उत्पादन र बिक्रीको तथ्यांक व्यवस्थित गर्ने तथा किसानलाई बजारसँग जोड्ने व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ ।
पशुपालनबाट रोजगारी र आम्दानीको सम्भावना
मासु उत्पादनको विस्तारले किसान, दाना आपूर्तिकर्ता, पशु स्वास्थ्यकर्मी, ढुवानी व्यवसायी र मासु पसल सञ्चालकलाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्न सक्छ । उत्पादन बढ्दै जाँदा पशुपालनसँग सम्बन्धित सेवा तथा व्यवसाय विस्तार हुने सम्भावना पनि रहन्छ । उदयपुरमा व्यावसायिक पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्न स्थानीय तहले किसानलाई समूह तथा सहकारीमार्फत संगठित गर्न सक्छन् । उत्पादनका आधारमा पकेट क्षेत्र विकास गर्ने, आवश्यक प्राविधिक सेवा उपलब्ध गराउने र बजारको पहुँच विस्तार गर्ने कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन् ।
युवालाई स्थानीयस्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्ने विकल्पका रूपमा पशुपालनलाई अघि बढाउन सकिन्छ । त्यसका लागि व्यवसाय सुरु गर्न आवश्यक पुँजी, पशु बिमा, सहुलियतपूर्ण ऋण र प्राविधिक तालिमको व्यवस्था महत्त्वपूर्ण हुन्छ । स्थानीय सरकारले अनुदान वितरणमा मात्रै सीमित नभई उत्पादन, बजार विस्तार र किसानको आम्दानीमा आएको परिवर्तनका आधारमा कार्यक्रमको प्रभावकारिता मूल्यांकन गर्नुपर्छ ।
उत्पादनसँगै गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्ने
मासु उत्पादन बढ्दै जाँदा गुणस्तर र बजार व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । उपभोक्ताले स्वच्छ, सुरक्षित र गुणस्तरीय मासु सहज रूपमा प्राप्त गर्न पाउनुपर्छ । त्यसका लागि पशु स्वास्थ्य परीक्षण, व्यवस्थित वधशाला, सरसफाइ, चिस्यान व्यवस्थापन र मासुको सुरक्षित ढुवानीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
त्यस्तै, जिल्लामा उत्पादन हुने मासुको वास्तविक माग, आपूर्ति, मूल्य र बिक्री हुने गन्तव्यसम्बन्धी तथ्यांक नियमित अद्यावधिक गर्न आवश्यक छ । यसले कुन स्थानीय तहमा कुन पशुपन्छीको उत्पादन बढी छ, कहाँ बजारको माग छ र किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाएका छन् कि छैनन् भन्ने पहिचान गर्न सहयोग गर्छ । उत्पादन बढे पनि दानाको मूल्य, रोगको जोखिम र बजार मूल्यमा हुने उतारचढावले किसानको नाफा घटाउन सक्छ । त्यसैले किसानले उचित मूल्य पाउने र उपभोक्ताले गुणस्तरीय मासु उचित मूल्यमा प्राप्त गर्ने अवस्था निर्माण गर्नुपर्छ । सहकारीमार्फत बिक्री, व्यावसायिक संकलन केन्द्र र सुरक्षित ढुवानीको व्यवस्था गर्न सके स्थानीय उत्पादनलाई बाहिरी बजारसम्म पुर्याउन सहज हुनेछ ।
आत्मनिर्भरताबाट व्यावसायिक विस्तारतर्फ
उदयपुरमा एक वर्षमा सात हजार सात सय ९१ मेट्रिकटन मासु उत्पादन हुनु र त्यसको ठूलो हिस्सा स्थानीय बजारमै खपत हुनु सकारात्मक उपलब्धि हो । उत्पादनको केही हिस्सा बाहिरी जिल्लामा बिक्री हुनु यहाँको पशुपालन क्षेत्रले बजारको सम्भावना बोकेको अर्को संकेत हो । यद्यपि, उपलब्ध तथ्यांकका आधारमा उदयपुर पूर्ण रूपमा मासुमा आत्मनिर्भर भइसकेको घोषणा गर्नुभन्दा आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढिरहेको निष्कर्ष निकाल्नु उपयुक्त हुन्छ । जिल्लाभित्रको वास्तविक माग, मासुका विभिन्न प्रकारको आपूर्ति र बाहिरी जिल्लाबाट हुने आयातको नियमित विवरणका आधारमा आत्मनिर्भरताको अवस्था स्पष्ट पार्न सकिन्छ ।
अबको चुनौती उत्पादन वृद्धि कायम राख्नु, किसानको आम्दानी बढाउनु, गुणस्तरीय मासुको आपूर्ति सुनिश्चित गर्नु र बाहिरी बजारमा स्थानीय उत्पादनको पहुँच विस्तार गर्नु हो । यसका लागि किसान, स्थानीय तह, भेटेनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्र, सहकारी र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ । उत्पादनमा भएको वृद्धिलाई व्यवस्थित पशुपालन, बजार विस्तार र किसानको आम्दानीसँग जोड्न सके उदयपुरले मासुजन्य उत्पादनमा आफ्नो सम्भावनालाई आर्थिक अवसरमा बदल्न सक्छ । स्थानीय माग धान्ने क्षमतालाई थप सुदृढ बनाउँदै बाहिरी बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने आधार तयार गर्नु जिल्लाको पशुपालन क्षेत्रको आगामी लक्ष्य हुनुपर्छ ।
