काठमाडौँ । पश्चिम एसियामा तीव्र गतिमा चर्किँदै गएको द्वन्द्वले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर प्रभाव पार्न थालेको छ। हुथी विद्रोहीद्वारा इजरायलमाथि पहिलो पटक प्रत्यक्ष आक्रमण भएपछि क्षेत्रीय तनाव झनै बढेको छ भने इरान–इजरायलबीचको टकराव खुला युद्धतर्फ उन्मुख भएको विश्लेषण गरिएको छ।
यसैबीच अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र उछाल आएको छ। हाल ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढेर प्रति ब्यारेल ११५ डलर नाघेको छ भने वेस्ट टेक्सस इन्टरमिडिएट पनि १०० डलर माथि पुगेको छ। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार मार्च २०२६ सम्म तेलको मूल्य १२६ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको अनुमान गरिएको छ। ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार यो वृद्धि तत्कालीन तनावको मात्र परिणाम नभई दीर्घकालीन आपूर्ति अस्थिरताको संकेत हो।
खाडी क्षेत्र विश्वकै प्रमुख तेल आपूर्ति केन्द्र भएकाले यहाँको अस्थिरताले आपूर्ति श्रृंखलामा गम्भीर अवरोध ल्याउने जोखिम बढेको छ। विशेषगरी होर्मुज जलमार्ग, जहाँबाट विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल ढुवानी हुन्छ, अहिले अत्यन्त संवेदनशील अवस्थामा पुगेको छ। यस क्षेत्रमा ढुवानी करिब ९५ प्रतिशतले घटेको अनुमान गरिएको छ।
स्थिति अझ जटिल बन्दै जाँदा इरानले अब रेड सी क्षेत्रलाई समेत लक्षित गर्ने चेतावनी दिएको छ। रेड सीको प्रवेशद्वार मानिने बाब अल–मन्देब स्ट्रेट बन्द गर्न सकिने संकेत दिँदै इरानले अमेरिकालाई प्रत्यक्ष चेतावनी दिएको छ। यो जलमार्गबाट विश्वको थप १०–१२ प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने भएकाले दुवै मार्ग अवरुद्ध भए विश्वव्यापी ऊर्जा संकट गहिरिने निश्चित देखिन्छ।
बाब अल–मन्देब जिबुटी र यमनबीच अवस्थित एक रणनीतिक जलमार्ग हो, जसले रेड सीलाई अरब सागर र विश्व व्यापार मार्गसँग जोड्छ। यदि यो मार्ग बन्द भयो भने जहाजहरू अफ्रिकाको केप अफ गुड होप हुँदै लामो दूरी पार गर्न बाध्य हुनेछन्, जसले समय र लागत दुबै उल्लेखनीय रूपमा बढाउनेछ।
युद्धको प्रभाव सैन्य र आर्थिक क्षेत्रमै सीमित नरही नागरिक जीवनमा समेत देखिन थालेको छ। इजरायल र इरान दुबै क्षेत्रमा पूर्वाधारमा आक्रमण हुँदा विद्युत् सेवा अवरुद्ध भएको छ भने औद्योगिक क्षेत्रमा उत्पादन प्रभावित भएको छ। इजरायलको औद्योगिक क्षेत्र नियोत होभभमा मिसाइल आक्रमणपछि आगलागी भई उद्योगहरूमा क्षति पुगेको छ।
उता लेबनानमा इजरायली हवाई आक्रमणमा पत्रकारहरूको ज्यान गएको घटनाले जनआक्रोश बढाएको छ। सुरक्षा चुनौतीका कारण शैक्षिक गतिविधि समेत प्रभावित भएका छन्, र केही विश्वविद्यालयहरूले भौतिक कक्षा स्थगित गरी अनलाइन माध्यम अपनाएका छन्।
खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधारहरू पनि जोखिममा परेका छन्। कुवेत र साउदी अरबस्थित केही सैन्य संरचनामा आक्रमणका कारण आंशिक क्षति पुगेको खबर सार्वजनिक भएको छ, यद्यपि यसको औपचारिक पुष्टि अझै भएको छैन।
यसैबीच कूटनीतिक पहलहरू जारी रहेका छन्। पाकिस्तानका विदेशमन्त्रीले इरान र अमेरिकाबीच संवादको सम्भावना अझै बाँकी रहेको बताएका छन्। संयुक्त राष्ट्रले पनि अवस्था गम्भीर बन्दै गएको भन्दै तत्काल कूटनीतिक समाधान खोज्न आग्रह गरेको छ। महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले “विश्व ठूलो द्वन्द्वतर्फ उन्मुख भइरहेको” चेतावनी दिएका छन्।
हाल संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदमा होर्मुज जलमार्गको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ। केही राष्ट्रहरूले कडा सैन्य कदमको वकालत गरेका छन् भने अमेरिका र उसका सहयोगीहरू सतर्क रणनीतिमा अघि बढिरहेका छन्।
विज्ञहरूका अनुसार, होर्मुज क्षेत्रमा पूर्ण रूपमा सुरक्षित आवागमन पुनःस्थापित गर्न अझै केही महिना लाग्न सक्छ। यसका लागि समुद्री माइन सफाइ, सैन्य एस्कर्ट तथा हवाई निगरानी आवश्यक पर्नेछ। तर, ड्रोन र मिसाइलजस्ता अप्रत्याशित आक्रमणको जोखिम भने कायम रहनेछ।
समग्रमा, पश्चिम एसियाको द्वन्द्व अब क्षेत्रीय सीमाभन्दा बाहिर गएर विश्वव्यापी आर्थिक संकटको रूप लिन थालेको छ। इन्धनको मूल्यवृद्धिले विशेषगरी विकासोन्मुख देशहरूमा मुद्रास्फीति बढाउने, उत्पादन र यातायात लागत महँगिने तथा सर्वसाधारणको जीवनयापनमा थप दबाब सिर्जना गर्ने निश्चित देखिएको छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले तत्काल हस्तक्षेप गरी युद्ध नियन्त्रण र आपूर्ति सुरक्षातर्फ प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता झन् टड्कारो रूपमा देखिएको छ।
