काठमाडाैं । नेपालमा सञ्चारमाध्यमलाई लोकतन्त्रको ‘चौथो अङ्ग’ का रूपमा सम्मान गरिन्छ । जनतालाई सही, समयानुकूल र विश्वसनीय सूचना उपलब्ध गराउने, राज्यसत्तामाथि निगरानी राख्ने, जनमत निर्माण गर्ने तथा सामाजिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने जस्ता महत्वपूर्ण दायित्व यस क्षेत्रले निर्वाह गर्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नेपाली सञ्चार क्षेत्रले उल्लेखनीय विस्तार र रूपान्तरण अनुभव गरेको छ ।
तर, नयाँ सरकार गठनसँगै केही आशा पलाए पनि समग्र अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण नै देखिन्छ । हालको सबैभन्दा जटिल समस्या आर्थिक संकट हो । नेपालका अधिकांश सञ्चारमाध्यममा पत्रपत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन प्लेटफर्म–मुख्यतः विज्ञापन आम्दानीमा निर्भर छन् ।
सीमित बजार, विज्ञापनको असमान वितरण, र अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल प्लेटफर्मतर्फ विज्ञापन सर्ने प्रवृत्तिले परम्परागत मिडियाको आयस्रोत घटाउँदै लगेको छ । त्यसमाथि निजी सञ्चारमाध्यमलाई सरकारी विज्ञापन वितरणमा गरिएको कटौतीले अवस्था झनै जटिल बनेको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पत्रकारहरूको रोजगारी, न्यून पारिश्रमिक र पेशागत अस्थिरतामा परेको छ, जसले पत्रकारिताको गुणस्तरमै असर पार्ने खतरा बढाएको छ ।
राजनीतिक प्रभाव र दबाब अर्को गम्भीर चुनौती हो । केही सञ्चारमाध्यमहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिक दल वा शक्तिकेन्द्रसँग नजिकिएको आरोप खेपिरहेका छन् । यस्तो अवस्थाले समाचारको निष्पक्षता र वस्तुनिष्ठतामाथि प्रश्न उठाएको छ । जब समाचारभन्दा स्वार्थ हाबी हुन्छ, तब मिडियाप्रतिको जनविश्वास कमजोर बन्छ । परिणामतः मानिसहरू वैकल्पिक स्रोत, विशेषतः सामाजिक सञ्जालतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्, जहाँ विश्वसनीयताको मापदण्ड झन् कमजोर छ ।
सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारले सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको छ । फेसबुक, युट्युब, टिकटक जस्ता माध्यमहरूले सूचना प्रवाहलाई तीव्र र सर्वसुलभ बनाएका छन् । तर, यही सहजताले गलत सूचना, अफवाह र भ्रामक सामग्रीको प्रसारलाई पनि बढावा दिएको छ । क्लिक र भ्युजको प्रतिस्पर्धामा तथ्य पुष्टि नगरी समाचार प्रकाशन गर्ने प्रवृत्तिले परम्परागत पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि गम्भीर चोट पुर्याइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा तथ्य–जाँच (फ्याक्ट–चेक) प्रणालीको सुदृढीकरण र मिडिया साक्षरताको विस्तार अत्यावश्यक बनेको छ ।
यी सबै चुनौतीहरूको बीचमा पनि नेपाली सञ्चारमाध्यमले आफ्नो सकारात्मक भूमिका छोडेको छैन । भ्रष्टाचारका घटनाहरू सार्वजनिक गर्ने, प्राकृतिक विपत्ति र संकटका बेला जनचेतना फैलाउने, तथा नागरिकका आवाजलाई राज्यसम्म पुर्याउने कार्यमा मिडिया अझै सक्रिय र प्रभावकारी देखिन्छ । डिजिटल पत्रकारिताको विकासले दुर्गम तथा ग्रामीण भेगका आवाजलाई राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्याउने अवसर सिर्जना गरेको छ । यसले समावेशी सूचना प्रवाहलाई बलियो बनाएको छ ।
अबको आवश्यकता स्पष्ट छ–नेपाली सञ्चारमाध्यमलाई अझ जिम्मेवार, निष्पक्ष र व्यावसायिक बनाउने । पत्रकारिताको आचारसंहिताको कडाइका साथ पालन, तथ्यमा आधारित र सन्तुलित समाचार सम्प्रेषण, पत्रकारहरूको सुरक्षा र आर्थिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्नु अत्यन्त जरुरी छ । साथै, सञ्चार संस्थाहरूको दिगोपनाका लागि राज्य, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र स्वतन्त्र बुद्धिजीवीहरूको साझा प्रयास आवश्यक छ ।
अन्ततः, स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विश्वसनीय सञ्चारमाध्यम बिना सशक्त लोकतन्त्रको कल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसैले मिडियाप्रतिको जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न र यसको आधार बलियो बनाउन सबै सरोकारवाला पक्ष गम्भीर र उत्तरदायी बन्नु अपरिहार्य छ । यही प्रयासले नेपाली लोकतन्त्रलाई अझ परिपक्व र सबल बनाउनेछ ।
