काठमाडौं । महिला दिदीबहिनीहरुको महिनावारी सुक्ने अर्थात् रजोनिवृत्तिको चरणमा प्रवेश गरेपछि धेरैको शरीरमा पहिलेभन्दा बढी गर्मी महसुस हुने गर्दछ । अचानक अनुहार र छाती तात्ने, पसिना आउने, राति निद्रामा अत्यधिक पसिना आउने वा सामान्य मौसममा पनि शरीर असहज रूपमा तातो हुने अनुभव गर्छन् ।
कतिपय महिलालाई यस्तो गर्मी केही मिनेटमै सुरु भएर आफैं कम हुन्छ भने कसैलाई दिनमा पटक–पटक वा राति बढी सताउन सक्छ । यो अवस्था धेरैजसो शरीरमा भइरहेको प्राकृतिक हर्मोनल परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन्छ ।
महिनावारी सुक्ने क्रममा अण्डाशयबाट उत्पादन हुने एस्ट्रोजेन र अन्य प्रजनन हर्मोनको मात्रा क्रमशः घट्दै जान्छ । एस्ट्रोजेनले महिलाको प्रजनन प्रणालीमा मात्र होइन, शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको भागमा पनि प्रभाव पारिरहेको हुन्छ ।
हर्मोनको मात्रा घट्दै जाँदा मस्तिष्कमा रहेको शरीरको तापक्रम नियन्त्रण प्रणाली केही संवेदनशील बन्न सक्छ । सामान्य तापक्रममै शरीरले ‘धेरै गर्मी भयो’ भन्ने प्रतिक्रिया दिन सक्छ । त्यसपछि शरीरले आफूलाई चिसो बनाउन छालातर्फ रक्तसञ्चार बढाउने, रक्तनली फराकिलो बनाउने र पसिना निकाल्ने गर्छ । यही प्रक्रियाका कारण अचानक शरीर तात्ने र पसिना आउने अनुभव हुन्छ ।
यस्तो अवस्थालाई सामान्य भाषामा ‘गर्मीको लहर’ वा हट फ्ल्यास भनिन्छ । कतिपय महिलामा गर्मीको लहर सुरु हुँदा अनुहार, घाँटी र छातीबाट तातोपन फैलिएको महसुस हुन्छ । त्यसपछि पसिना आउन सक्छ र केही समयपछि चिसोसमेत लाग्न सक्छ ।
राति हुने यस्तो समस्या ‘नाइट स्वेट’ का रूपमा देखिन सक्छ, जसले निद्रा बिगार्न सक्छ। निद्रा बारम्बार बिग्रिएपछि बिहान थकान, चिडचिडापन, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ र दिनभरि असहज महसुस हुन सक्छ । तर महिनावारी सुक्दैमा हरेक महिलालाई अत्यधिक गर्मी हुन्छ भन्ने होइन ।
कसैलाई निकै कम लक्षण हुन्छ भने कसैलाई दैनिक जीवनमै असर पर्ने गरी समस्या हुन सक्छ। यसको तीव्रता उमेर, हर्मोनको परिवर्तन, शरीरको अवस्था, तनाव, निद्रा, खानपान तथा वातावरणलगायत विभिन्न कुराले प्रभावित गर्न सक्छ ।
विशेषगरी तनाव र चिन्ता हुँदा यस्तो गर्मी अझ बढेको महसुस हुन सक्छ । धेरै पिरो खाना, अत्यधिक तातो पेय पदार्थ, क्याफिनयुक्त पेय, धूम्रपान तथा मदिराले पनि कतिपय महिलामा हट फ्ल्यास बढाउन सक्छ । धेरै बाक्लो कपडा लगाउने, अत्यधिक गर्मी भएको कोठामा बस्ने वा पर्याप्त पानी नपिउने अवस्थाले पनि असहजता बढाउन सक्छ ।
त्यसैले महिनावारी सुक्ने क्रममा बारम्बार गर्मी हुने महिलाले सबैभन्दा पहिले आफ्नो दैनिक जीवनशैलीमा केही परिवर्तन गर्न सक्छन्। हल्का र आरामदायी कपडा लगाउने, कोठा हावायुक्त र चिसो राख्ने, पर्याप्त पानी पिउने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, पर्याप्त निद्रा लिने र तनाव कम गर्ने प्रयास उपयोगी हुन सक्छ ।
गर्मी बढाउने खानेकुरा वा पेय पदार्थ आफूमा समस्या बढाउने गरेको अनुभव भए त्यसको मात्रा घटाउनु पनि राम्रो हुन्छ । नियमित व्यायामले शरीरको समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्नुका साथै निद्रा, तनाव र मुड व्यवस्थापनमा पनि सहयोग गर्न सक्छ । हिँडडुल, योग, हल्का व्यायाम वा आफ्नो स्वास्थ्यअनुसारको शारीरिक गतिविधि उपयोगी हुन सक्छ । तर अचानक अत्यधिक व्यायाम सुरु गर्नुको सट्टा बिस्तारै आफ्नो क्षमताअनुसार अघि बढ्नु उचित हुन्छ ।
रजोनिवृत्तिको समयमा शरीरमा हुने परिवर्तन गर्मीमा मात्र सीमित हुँदैन । महिनावारी अनियमित हुँदै जानु, निद्रामा समस्या, मुडमा परिवर्तन, थकान, यौन तथा मूत्रसम्बन्धी केही परिवर्तन, छालामा परिवर्तन र हड्डीको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित जोखिम पनि बढ्न सक्छ । त्यसैले यो जीवनको प्राकृतिक चरण भए पनि स्वास्थ्यप्रति बेवास्ता गर्ने समय भने होइन ।
महिनावारी सुक्यो भन्दैमा शरीर कमजोर भयो वा अब स्वास्थ्यप्रति ध्यान दिनुपर्दैन भन्ने सोच गलत हो। बरु यही समयदेखि खानपान, नियमित व्यायाम, निद्रा, मानसिक स्वास्थ्य, हड्डीको स्वास्थ्य तथा नियमित स्वास्थ्य परीक्षणमा अझ सचेत हुनु आवश्यक हुन्छ ।
शरीरले दिएको संकेतलाई बेवास्ता नगरी सही जानकारी र आवश्यक स्वास्थ्य परामर्श लिन सके रजोनिवृत्तिको चरण पनि स्वस्थ र आत्मविश्वासका साथ बिताउन सकिन्छ ।
नामी साप्ताहिक
