घर मानिसको पहिलो पाठशाला हो । आमा पहिलो शिक्षिका । महिला सृष्टिकर्ता अनि सभ्यताकी जननी हुन् । महिलाको भूमिकालाई परापूर्वकालदेखि नै महत्व दिदै आएको छ । जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ–त्यहाँ ईश्वर पनि खुशी हुन्छन्। तर व्यवहारमा नेपाली समाजले यो भनाईलाई आत्मसाथ गरेको पाइदैन ।
एक्काइसौ शताब्दीमा पनि नेपालमा महिलामाथि अनेकौं विभेद कायमै छ । उनीहरुलाई घरको चौघेराबाट सजिलैसंग बाहिर निस्कन दिदैन। अझ खतरनाक कुरा त यो छ कि उनीहरुलाई भोग्य वस्तुको रुपमा चित्रित गरिन्छ । आज पनि कुना–कन्दरामा रहेका धेरै महिला स्वतन्त्रता, समानता अनि शिक्षाबाट वञ्चित छन् ।
विश्वका अन्य देशका महिलाहरुले विकासमा ठूलो फड्को मारिसकेको अवस्थामा आज पनि हाम्रो देशका महिलाहरु दोश्रो दर्जाका नागरिकका रुपमा बाँच्न बाध्य छन् । कमजोर शिक्षाकै कारण महिनावारी अर्थात् रजस्वला जस्तो अति संवेदशिल अवस्थामा पनि महिलालाई कसैले छुनु हुँदैन, घरमा राख्न हुदैन भन्ने जस्ता रुढीबाढी परम्परा अंगालेर गुफा ,वडार तथा गोठमा राख्ने चलन कायमै छ ।
महिलाहरु आफ्नो स्वास्थ्यका बारेमा जागरुक बन्दै गइरहेका छन् । यद्यपि हाम्रो समाजमा यौन तथा प्रजनन्का विषयमा महिलाहरु उति सारो खुल्दैनन् । तथापि शिक्षा र चेतनाको विकास संगै यसबारेका अन्धविश्वासता, गलत परम्परा वा मान्यताहरुमा परिवर्तन हुँदै आएको छ । प्रजनन् उमेर समुहरुका महिलाहरुमा रजस्वला हुनु एक प्राकृतिक नियम हो । तर, यही रजस्वलाको विषयमा पनि विभिन्न नकारात्मक मान्यताहरु छन् ।
भर्खरको बालिकादेखि विवाहिता महिलाले कम्तिमा ५ दिन सम्म घर बाहिर अलग्गै बस्नुपर्ने, पधेंरा प्रयोग गर्न नपाउने ,गोरस खान नपाउने, फलफूलका बोट छोएमा खप्की सहनु पर्ने, कसैलाई छोएमा र्दुवाच्य सुन्नु पर्ने । रजस्वला भएका महिलालाई दाउरा, घाँसपात र ओखल कुट्ने जस्ता भारी कामहरु मात्र गर्नुपर्छ भन्ने रुढीवादी मान्यता नेपाली समाजमा अझै कायमै छ ।
कतिपय स्थानमा अविवाहित महिलाले ७ दिनसम्म छाउपडी गोठमा बस्नु पर्छ भने छात्राले महिनावारी भएका बेला बिद्यालय जाने गरेका छैनन् । रजस्वलाका बेला महिलाले भोग्नु पर्ने यस्ता खालका समस्या धेरथोर नेपालभर कायमै छ शहरमा होस् या गाउँमा ।
महिनावारी महिलामा एक प्राकृतिक, नियमित तथा स्वभाविक र गौरवको कुरा हो । हाम्रो समाजमा अहिले पनि यसलाई पूर्व जुनीको पाप,नछुने भएको अवस्था वा फोहोर अवस्थाको रुपमा लिइन्छ । महिनावारी महिलाको लागि खुशीको कुरा हो र म प्रजनन्का लागि सक्षम छु भन्ने प्रमाण पनि हो ।
महिनावारी संवन्धी शिक्षाको अभावले पनि यसप्रकारको विभेद भैरहेको छ । जुन दुःखद कुरा हो । यसलाई निराकरण गर्न र गराउनका लागि घर–परिवार, टोल तथा समाजमा स्थानीय सरकारले जागरण अभियान नै चलाउन आवश्यक छ।
प्रकाशित मिति: आइतबार, असोज २, २०७९ १९:००
