काठमाडौं । नेपालमा पछिल्लो समय नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) प्रति जनताको आकर्षण तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ । दैनिक कारोबारको परिमाण, लगानीकर्ताको संख्यामा भएको वृद्धि र सामाजिक सञ्जालमा सेयर बजारसम्बन्धी चासोले यो विषयलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा पुर्याएको छ ।
विशेषगरी युवापुस्ता, साना व्यवसायी तथा इन्टरनेट पहुँच भएका ठाउँका मानिसहरू चाहे प्रविधिसम्बन्धी ज्ञान कम होस् वा धेरै तर, सबै सेयर बजारतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् ।
नयाँ पुस्ताको आकर्षण
पहिले सेयर बजारलाई “धनी मानिसहरूको खेल” भन्ने धारणा थियो । तर अहिले यो सोच पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको छ । साना व्यापारी, मजदुर, दैनिक ज्यालादारी गरेर बचत गर्ने मानिसहरू पनि अब मोबाइल एप्स र अनलाइन ट्रेडिङ प्रणालीमार्फत ‘मेरो सेयर’ र ‘डी–म्याट’ खाता खोलेर घरमै बसेर लगानी गर्न थालेका छन् ।
आज गाउँ–शहरका सचेत नागरिक र युवाहरू सेयर बजारमा सक्रिय छन् । कोही यसलाई मुख्य पेशाका रूपमा अंगालिरहेका छन् भने धेरैले यसलाई रोजगारीको वैकल्पिक माध्यमका रूपमा पनि देखेका छन् । बैंकमा पैसा राख्दा सीमित ब्याज मात्र पाइने भए पनि सेयरमा लगानी गर्दा छोटो समयमा नाफा कमाउने सम्भावना देखिएको छ । यद्यपि, जुन कम्पनीमा लगानी गरिन्छ, त्यसबारे अध्ययन र जानकारी लिनु अत्यावश्यक हुन्छ ।
डिजिटल युग र सहज पहुँच
प्रविधिको विस्तारसँगै आज प्रायः सबैको हातमा मोबाइल र इन्टरनेट पुगेको छ । आफ्नो पेशासँगै सेयर खरिद–बिक्रीमा उत्साहपूर्वक सहभागी हुनेहरूको संख्या बढ्दो क्रममा छ ।
‘मेरोसेयर’ र ‘ट्रेडिङ पोर्टल’ जस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरूले सेयर कारोबारलाई अत्यन्त सहज बनाएका छन् । अनलाइनबाट खाता खोल्ने, कारोबार गर्ने र रिपोर्ट हेर्ने सुविधाले गाउँ–शहरका सबैलाई पूँजी बजारसम्म पहुँच उपलब्ध गराएको छ ।
यसले ग्रामीण क्षेत्रदेखि शहरी क्षेत्रसम्म पूँजीको परिचालनमा योगदान पुर्याइरहेको छ, जसमा बैंकिङ क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको छ । नेपालको करिब ४० प्रतिशत युवा जनसंख्या डिजिटल माध्यममा दक्ष भएकाले उनीहरू यो क्षेत्रमा छिट्टै आकर्षित भएका छन् । यही कारण, हरेक वर्ष नेप्सेमा नयाँ डी–म्याट खाताको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ ।
नेप्सेले जेठ १९ मा प्रकाशित गरेको विवरणअनुसार, चालू आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को फागुन महिनासम्म (फेब्रुअरी २०२५ को मध्यसम्म) नेपालमा डिम्याट (लाभग्राही) खाताको संख्या ६५ लाख ५० हजार पुगेको छ, जुन देशको कुल जनसङ्ख्याको २२.४४ प्रतिशत हो ।
यो संख्या अघिल्लो आर्थिक वर्षको अन्त्यमा रहेको ५८ लाख २० हजार खाताभन्दा उल्लेखनीय वृद्धि हो । त्यस्तै, सेयर व्यवस्थापनका लागि प्रयोग हुने अनलाइन प्लेटफर्म ‘मेरो सेयर’ का प्रयोगकर्ताको संख्या पनि बढेर ५५ लाख ९० हजार पुगेको छ, जुन कुल जनसङ्ख्याको करिब १९.१५ प्रतिशत हो ।
यसरी प्रत्येक वर्ष सेयर बजारमा सहभागी संख्या बढ्नु देशको अर्थतन्त्र चलायमान रहनुको सकारात्मक संकेत हो । यसले बजारमा नगद प्रवाह बढाउँछ र रोजगारी सृजनामा पनि प्रत्यक्ष सहयोग पुर्याउँछ ।
वित्तीय सचेतना र सामाजिक प्रभाव
नेपालमा वित्तीय सचेतना पनि विस्तारै बढ्दै गएको छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा वित्त, लगानी र अर्थशास्त्र पढाइका विषय लोकप्रिय बन्दै गएका छन् । युवाहरूले युट्युब, फेसबुक र टिकटकमार्फत सेयर बजारबारे जानकारी लिन र आदान–प्रदान गर्न थालेका छन् ।
त्यसबाहेक, सामाजिक सञ्जालमा “आज मेरो पोर्टफोलियो बढ्यो” वा “आइपिओ पाउँदा खुशी” जस्ता पोस्टहरूले अरूलाई पनि लगानीतर्फ प्रेरित गर्ने भूमिका खेलेका छन् ।
सरकार र नियामकको सुधार अभियान
नेपाल सरकारले पूँजी बजारलाई आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले लघुवित्त संस्थाहरूले सेयर, डिबेञ्चर र सामूहिक लगानी कोष (म्युचुअल फन्ड) मा लगानी गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ । लगानीकर्ता संरक्षणलाई प्रमुख प्राथमिकतामा राख्ने विषयमा सेबोनका अध्यक्ष सन्तोष नारायण श्रेष्ठले ‘अर्थ सरोकार’ सँगको कुराकानीमा भनेका छन्— “लगानीकर्ताले आफ्नो लगानी सुरक्षित भएको महसुस गरे मात्र मनोबल बढ्छ ।”
उदाहरणका रूपमा, पूर्ण अनलाइन ट्रेडिङ प्रणाली, आइपिओ वितरणमा पारदर्शिता, र सेयर सम्बन्धी शिक्षाका कार्यक्रमहरूले लगानीकर्तामा विश्वास बढाएका छन् । यस्ता सुधारहरूले नेप्सेलाई केवल बजार मात्र होइन, देशको आर्थिक सूचकका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याइरहेका छन् ।
नेपालका अनुसन्धानकर्ता धीरज थापाले आफ्नो अध्ययन “नेपालमा शेयर बजारप्रति युवाहरूको अचानक चासोको अन्वेषण: पोखरामा आईपीओ प्रभावको केस स्टडी (२०२५)” मा यस प्रवृत्तिलाई यसरी विश्लेषण गरेका छन् ।
जसमा “नेपालमा युवाहरूको स्टक मार्केटप्रतिको अचानक बढ्दो रुचि मुख्यतः आइपिओको प्रभावबाट प्रेरित छ । देशभर यो प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ, जहाँ युवाहरूले छोटो समयमै नाफा कमाउने सम्भावना र डिजिटल प्लेटफर्महरूको सहजताले उनीहरूलाई आकर्षित गरेको छ । यद्यपि, यो उत्साहलाई दीर्घकालीन लगानीमा रूपान्तरण गर्न वित्तीय शिक्षा र जोखिम व्यवस्थापन आवश्यक छ । प्रत्येक वर्ष नेप्सेमा डिम्याट खाताको वृद्धिले देखाउँछ कि युवा पुस्ता आर्थिक स्वतन्त्रताको नयाँ माध्यम खोजिरहेका छन्, तर बजारको अस्थिरताले सतर्कता अपरिहार्य बनाएको छ ।”
अर्थतन्त्रप्रतिको भरोसा
सेयर बजारको उतारचढावलाई लिएर कतिपय आलोचना भए पनि अधिकांश लगानीकर्ताले यसलाई दीर्घकालीन लाभदायी अवसरका रूपमा हेरेका छन् । जब बजार बढ्छ, त्यसलाई देशको आर्थिक गति र विश्वाससँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । बजार घट्दा पनि मानिसहरू “अब पुनः वृद्धि हुनेछ” भन्ने आत्मविश्वास राख्छन् ।
यसले देखाउँछ भने नेप्से अब केवल नाफाको माध्यम मात्र होइन, आर्थिक आत्मविश्वासको प्रतीक बन्दै गएको छ । नेपालमा नेप्सेप्रति बढ्दो उत्साहको कारण केवल छोटो समयमा नाफा कमाउने लोभ मात्र होइन, यो देशको डिजिटल पहुँच, वित्तीय साक्षरता र युवाको सक्रियताबाट प्रेरित परिवर्तन हो ।
युवाहरूको उत्साह र प्रविधिको सहजताले पूँजी बजारलाई देशको आर्थिक भविष्यको प्रमुख आधार बनाउँदै लगेको छ ।
त्यसैले, यस्तो चलायमान अर्थतन्त्रलाई स्थायित्वका साथ अघि बढाउन सरोकारवालाहरूले सेयर बजारलाई अझ सरलीकृत र पारदर्शी बनाउँदै लैजानु अत्यावश्यक छ ।
