नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ऐतिहासिक राजनीतिक दल हो । राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि बहुदलीय प्रजातन्त्र, २०४६ को जनआन्दोलन, २०६२/६३ को जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मको यात्रामा कांग्रेसको भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ । यस्तै ऐतिहासिक दलले समय–समयमा आयोजना गर्ने महाधिवेशन केवल आन्तरिक संगठनात्मक प्रक्रिया मात्र होइन, मुलुकको समग्र राजनीतिक दिशासँग पनि गाँसिएको विषय बन्दै आएको छ ।
हाल चर्चामा रहेको नेपाली कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन पनि यही सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ । यो महाधिवेशन किन आवश्यक ठानियो, यसले के सन्देश दिन खोज्दैछ, र वर्तमान राजनीतिक अवस्थासँग यसको सम्बन्ध के हो भन्ने प्रश्नहरू अहिले कांग्रेसभित्र र बाहिर दुवैतर्फ उठिरहेका छन् ।
विशेष महाधिवेशनको आवश्यकता र उद्देश्य
विशेष महाधिवेशन सामान्य महाधिवेशनभन्दा फरक हुन्छ। सामान्यतया विधान संशोधन, संगठनात्मक संरचनामा परिवर्तन, राजनीतिक कार्यदिशा पुनःनिर्धारण वा गम्भीर आन्तरिक संकट समाधान गर्न विशेष महाधिवेशन बोलाइन्छ । नेपाली कांग्रेसको सन्दर्भमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएका केही प्रमुख कारणहरूले विशेष महाधिवेशनको आवश्यकता सिर्जना गरेको देखिन्छ ।
पहिलो, पार्टीभित्र देखिएको गुट–उपगुटको निरन्तरता र नेतृत्व तहमा विश्वासको कमी । दोस्रो, सरकार सञ्चालन र सत्ता गठबन्धनसम्बन्धी निर्णयमा कार्यकर्ता पंक्तिमा देखिएको असन्तुष्टि । तेस्रो, बदलिँदो राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक सन्दर्भमा कांग्रेसको वैचारिक र नीतिगत स्पष्टताको अभाव । यी सबै पक्षलाई समेटेर पार्टीलाई नयाँ दिशामा लैजान विशेष महाधिवेशनलाई अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
वर्तमान राजनीतिक अवस्था र कांग्रेस
नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्था अस्थिर गठबन्धन, कमजोर नीति कार्यान्वयन र जनतामा बढ्दो निराशाबाट चिनिन्छ । निर्वाचनपछिका गठबन्धन परिवर्तन, सरकार गठन र विघटनको खेल, तथा संसद्भित्रको अवरोधले लोकतान्त्रिक अभ्यासमाथि नै प्रश्न उठाइरहेको अवस्था छ ।
यस्तो परिवेशमा नेपाली कांग्रेस आफैँ सत्ताको प्रमुख घटक हुँदाहुँदै पनि स्पष्ट राजनीतिक पहलकदमी लिन नसकेको आरोप खेप्दै आएको छ । सरकारमा सहभागी हुँदा जनअपेक्षा अनुसारको सुशासन, आर्थिक सुधार र सामाजिक न्यायका मुद्दा बलियो रूपमा अघि सार्न नसकिएको भन्ने आलोचना पार्टीभित्रैबाट पनि सुनिन थालेको छ । विशेष महाधिवेशनले यही कमजोरीको आत्मसमीक्षा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
विधान, नेतृत्व र संगठनको प्रश्न
विशेष महाधिवेशनको केन्द्रमा विधान संशोधन र संगठन सुदृढीकरणको विषय रहेको छ । पार्टी संरचना अझै पनि केन्द्रमुखी भएको, तल्लो तहका कार्यकर्ताको आवाज नेतृत्वसम्म नपुग्ने गरेको गुनासो पुरानै हो । संघीय संरचनाअनुसार पार्टी संगठनलाई चुस्त बनाउने, प्रदेश र स्थानीय तहलाई निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी बनाउने विषय विशेष महाधिवेशनको मुख्य एजेन्डा बन्न सक्छ ।
नेतृत्वको सवाल पनि उत्तिकै संवेदनशील छ । पुस्तान्तरण, अनुभव र नवीन सोचबीचको सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने प्रश्न कांग्रेसका लागि दीर्घकालीन चुनौती हो । विशेष महाधिवेशनले नेतृत्व चयनको विधि, आन्तरिक लोकतन्त्र र अनुशासनका मापदण्डलाई अझ स्पष्ट पार्न सकेमा पार्टीको भविष्यका लागि सकारात्मक संकेत जानेछ ।
नेतृत्वको कोण: देउवा र संस्थापन–इतर
विशेष महाधिवेशनलाई लिएर नेपाली कांग्रेसभित्र सबैभन्दा बढी चर्चा नेतृत्व र शक्ति सन्तुलनको विषयमा केन्द्रित छ । वर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको संस्थापन पक्ष र त्यसविरुद्ध उभिएको संस्थापन–इतर धारबीचको अन्तरविरोध यो महाधिवेशनको मूल राजनीतिक पृष्ठभूमि बनेको छ ।
शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको संस्थापन पक्ष पार्टीको औपचारिक सत्ता, सरकार सञ्चालनको अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा आफ्नो पकडलाई मुख्य शक्ति मान्दछ । देउवा समूहको तर्क छ-राजनीतिक अस्थिरता र जटिल गठबन्धनको वर्तमान अवस्थामा ‘अनुभवी नेतृत्व’ नै कांग्रेस र देश दुवैका लागि आवश्यक छ । सत्ता राजनीतिमा लचकता, सम्झौता र व्यावहारिकतामार्फत पार्टीलाई निर्णायक भूमिकामा राख्नु नै उनीहरूको मुख्य रणनीति देखिन्छ ।
तर यही लचकता र सम्झौतामूलक राजनीतिलाई संस्थापन–इतर धारले ‘वैचारिक अस्पष्टता’ र ‘सत्तामुखी प्रवृत्ति’को रूपमा आलोचना गर्दै आएको छ । विशेष महाधिवेशन देउवा नेतृत्वका लागि आफ्ना निर्णयहरूको वैधता पुनः स्थापित गर्ने र विधान तथा संगठनमार्फत आफ्नो पकड सुदृढ बनाउने अवसर पनि हो ।
संस्थापन–इतर समूहले कांग्रेसको मूल वैचारिक पहिचान—प्रजातन्त्र, समाजवादोन्मुख अर्थनीति र जनमुखी राजनीति—कमजोर बन्दै गएको आरोप लगाउँदै आएको छ । उनीहरूको दृष्टिमा पार्टी सत्ताको अंकगणितमा मात्र सीमित हुँदा कार्यकर्ता, युवा पुस्ता र आम मतदातासँगको सम्बन्ध कमजोर भएको छ ।
यो धार विशेष महाधिवेशनलाई ‘आन्तरिक लोकतन्त्र पुनर्जीवित गर्ने’ अवसरका रूपमा हेर्दछ । नेतृत्व पुस्तान्तरण, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, प्रदेश र तल्लो तहको सशक्तीकरण, तथा स्पष्ट वैचारिक लाइन तय गर्नु उनीहरूको प्रमुख माग हो । तर यो धार स्वयं पनि एकीकृत र संगठित रणनीतिमा कमजोर देखिएको आलोचना खेप्दै आएको छ ।
विशेष महाधिवेशन देउवा बिना संस्थापन–इतरको प्रत्यक्ष टकरावभन्दा पनि शक्ति सन्तुलनको पुनःव्यवस्थापनको मञ्च बन्ने सम्भावना बढी छ । यदि संस्थापन पक्षले विधान र संरचनामा आफ्नो प्रभाव कायम राख्न सफल भयो भने वर्तमान नेतृत्वको निरन्तरता सहज हुनेछ । तर संस्थापन–इतर धारले संगठन र कार्यकर्ता तहमा बलियो दबाब सिर्जना गर्न सकेमा नेतृत्वको शैली र निर्णय प्रक्रियामा सुधार गर्न बाध्य पार्न सक्छ ।
कांग्रेसभित्रको सम्भावित विभाजन वा समायोजन
विशेष महाधिवेशनको सबैभन्दा संवेदनशील र दूरगामी प्रभाव पार्ने पक्ष भनेको कांग्रेसभित्र सम्भावित विभाजन कि समायोजन भन्ने प्रश्न हो । इतिहास हेर्दा नेपाली कांग्रेस नेतृत्व संघर्ष र गुटगत टकरावबाट पटक–पटक कमजोर बनेको अनुभव बोकेको दल हो । यही कारण वर्तमान विशेष महाधिवेशनलाई धेरैले ‘एकताको पुनर्संरचना कि आन्तरिक विघटन’को मोडका रूपमा हेरिरहेका छन् । यदि विशेष महाधिवेशन गुटगत शक्ति प्रदर्शनमा सीमित भयो, नेतृत्वले असन्तुष्ट पक्षको आवाजलाई बेवास्ता गर्यो, र विधान तथा संगठन आफ्नै पक्षमा मात्र प्रयोग गरियो भने कांग्रेसभित्र गहिरो मनोवैज्ञानिक विभाजन पैदा हुन सक्छ । औपचारिक रूपमा पार्टी नफुटे पनि व्यवहारिक रूपमा ‘सत्तामुखी नेतृत्व’ र ‘विपक्षी आन्तरिक धार’बीच स्थायी दूरी बन्ने जोखिम रहन्छ ।
यस्तो अवस्था बनेमा पार्टी सरकारमा रहे पनि संगठन कमजोर हुने, चुनावी अभियानमा एकरूपता नआउने र दीर्घकालमा वैकल्पिक नेतृत्व वा छुट्टै राजनीतिक धारा जन्मिने सम्भावना रहन्छ । यो विभाजन तत्काल देखिने भन्दा पनि क्रमशः गहिरिँदै जाने खालको हुने संकेतहरू अहिले नै देखिन थालेका छन् ।
तर विभाजनभन्दा ठूलो सम्भावना समायोजनको पनि छ । कांग्रेसको मूल चरित्र नै विभिन्न धार, विचार र नेतृत्वलाई एउटै छातामुनि समेट्ने रहँदै आएको छ । यदि विशेष महाधिवेशनले संस्थापन र संस्थापन–इतरबीच न्यूनतम सहमति निर्माण गर्न सक्यो भने यो महाधिवेशन एकताको नयाँ ढाँचा बन्न सक्छ ।
यसका लागि नेतृत्वमा जिम्मेवारीको बाँडफाँड, निर्णय प्रक्रियामा सहभागितामूलक अभ्यास, प्रदेश र स्थानीय तहलाई अधिकार सम्पन्न बनाउने संरचना, र स्पष्ट राजनीतिक कार्यदिशा आवश्यक हुन्छ । यस्तो समायोजनले गुटलाई कमजोरी होइन, विविधता र शक्ति मान्ने संस्कृतिको विकास गर्न सक्छ ।
निर्णायक कारक
कांग्रेसभित्र विभाजन कि समायोजन हुने भन्ने कुरा केही निर्णायक कारकमा निर्भर रहनेछ—नेतृत्वको उदारता, असन्तुष्ट धारको रणनीतिक परिपक्वता, कार्यकर्ता तहको दबाब, र महाधिवेशनपछि लिइने व्यवहारिक कदम । दस्तावेजमा लेखिएका प्रतिबद्धता भन्दा पनि त्यसको कार्यान्वयन नै निर्णायक हुनेछ ।
अवसर र चुनौती
यो विशेष महाधिवेशन नेपाली कांग्रेसका लागि अवसर र चुनौती दुवै हो । अवसर यस अर्थमा कि पार्टीले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दै नयाँ राजनीतिक कार्यदिशा तय गर्न सक्छ । बदलिँदो समाज, युवा पुस्ताको आकांक्षा, आर्थिक विकास र सामाजिक न्यायका सवालमा स्पष्ट नीति ल्याउन सके कांग्रेस पुनः जनविश्वास आर्जन गर्न सक्छ ।
तर चुनौती पनि कम छैन । गुटगत स्वार्थ हावी भएमा, महाधिवेशन केवल शक्ति सन्तुलनको औपचारिक अभ्यासमा सीमित भएमा, र कार्यकर्ता तहको भावना सम्बोधन गर्न नसकिएमा यसले उल्टै निराशा बढाउने खतरा रहन्छ । विशेष महाधिवेशन सफल हुनु भनेको केवल दस्तावेज पारित हुनु होइन, त्यसको व्यवहारिक कार्यान्वयन पनि हो ।
निष्कर्ष
नेपाली कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन केवल पार्टीभित्रको आन्तरिक कार्यक्रम मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक यात्रासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको घटना हो। वर्तमान राजनीतिक अस्थिरता र जनआक्रोशको परिवेशमा कांग्रेसले आत्मसमीक्षा गर्दै स्पष्ट दिशा लिन सकेमा यसले पार्टी मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई पनि बलियो बनाउनेछ ।
यस अर्थमा, विशेष महाधिवेशन कांग्रेसका लागि ‘आत्मसुधार कि अवसर गुमाउने’ निर्णायक मोडका रूपमा उभिएको छ । यसको सफलता नेतृत्वको इमानदारी, कार्यकर्ताको सहभागिता र निर्णयको दृढ कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ ।
