चितवन । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गतको घडियाल गोही प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका २० वटा घडियाल गोहीलाई राप्ती नदी प्रणालीमा छाडिएको छ । निकुञ्जको जनकौली सामुदायिक वन क्षेत्र हुँदै बग्ने राप्ती नदीमा मङ्गलबार गोही छाडिएको हो ।
निकुञ्जका सूचना अधिकारी तथा संरक्षण अधिकृत अविनाश थापा मगरका अनुसार नदीमा छाडिएका घडियालमध्ये तीन वटा भाले र १७ वटा पोथी रहेका छन् । यससँगै चालु वर्षमा मात्रै प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका कूल १६५ घडियाल राप्ती नदी प्रणालीमा छाडिएको छ ।
उनका अनुसार हालसम्म केन्द्रमा हुर्काइएका दुई हजार २४० घडियाल विभिन्न नदी प्रणालीमा पुनःस्थापना गरिसकिएको छ । तीमध्ये सबैभन्दा धेरै एक हजार ४८५ घडियाल राप्ती नदीमै छाडिएका छन् । घडियालको प्राकृतिक बासस्थानका रूपमा राप्ती नदीलाई उपयुक्त मानिँदै आएको छ ।
निकुञ्ज भएर बग्ने राप्ती र नारायणी नदी किनारबाट सङ्कलन गरिएका घडियालका अण्डा तथा केन्द्रमै जन्मिएका बच्चा गोहीलाई प्रजनन केन्द्रमा हुर्काएर निश्चित उमेर पुगेपछि प्राकृतिक बासस्थानमा छाड्ने गरिएको छ । हाल प्रजनन केन्द्रमा करिब ६०० घडियाल रहेका छन् ।
नदी किनारबाट सङ्कलन गरिएका अण्डालाई केन्द्रको कृत्रिम ह्याचरीमा राखी बच्चा उत्पादन गरिन्छ । उमेर र आकारका आधारमा घडियाललाई छुट्टाछुट्टै पोखरीमा हुर्काइन्छ । प्राकृतिक वातावरण अनुकूल भएकाले अन्य नदीको तुलनामा राप्ती नदीमा बढी घडियाल छाडिँदै आएको निकुञ्जको भनाइ छ ।
गत मङ्सिरमा गरिएको घडियाल गणना तथा अनुगमनका क्रममा राप्ती र नारायणी नदीमा जम्मा ३६६ घडियाल भेटिएका थिए । तीमध्ये नौ वटा भाले रहेको तथ्याङ्क निकुञ्जसँग छ ।
घडियाल तुलनात्मक रूपमा शान्त स्वभावको हुने र नदी तथा नदी किनारबाट धेरै टाढा नजाने जनावरका रूपमा चिनिन्छ । घडियाल संरक्षणको उद्देश्यले सन् १९७८ देखि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा घडियाल गोही प्रजनन केन्द्र सञ्चालनमा छ । केन्द्रमा हुर्काइएका घडियाललाई हरेक वर्ष प्राकृतिक बासस्थानमा छाड्ने गरिएको छ ।
सूचना अधिकारी थापाका अनुसार तीनदेखि पाँच वर्ष उमेर समूहका, करिब एक दशमलव पाँच मिटर लम्बाइ पुगेका र आफैँ आहार खोज्न सक्ने अवस्थामा पुगेपछि घडियाल नदीमा छाड्न योग्य हुन्छन् । सामान्यतया पाँच वर्षसम्म केन्द्रमै संरक्षण र हेरचाहपछि मात्र गोही नदीमा छाड्ने गरिन्छ ।
तर नदीमा छाडिएका सबै घडियाल दीर्घकालसम्म जीवित नहुने तथ्य पनि देखिएको छ ।
केही घडियाल हराउने, बाढीले बगाएर भारततर्फ पुग्ने तथा विभिन्न कारणले मर्ने गरेका छन् । पछिल्लो समय नदीमा माछा मार्न प्रयोग हुने जालमा अल्झिएर घडियाल मर्ने समस्या बढ्दै गएको निकुञ्जले जनाएको छ । निकुञ्ज र संरक्षणकर्मीले जालमा बेरिएका घडियालको उद्धार कार्य बर्सेनि गर्दै आएका छन् ।
प्रकाशित मिति: बिहीबार, माघ २९, २०८२ ०८:११
