उदयपुर । दसैँ केवल टीका, जमरा र नयाँ लुगाको पर्व होइन । यो परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने, दुःख बिर्सने र खुसी साटासाट गर्ने अवसर पनि हो । दसैँ आउँदा बजारमा चहलपहल बढ्छ, घरघरमा किनमेलको तयारी हुन्छ र बालबालिका नयाँ लुगाको प्रतीक्षामा हुन्छन् । तर, सबैका लागि दसैँको अर्थ एउटै हुँदैन । कसैका लागि यो उत्सव र उमङ्गको समय हो भने कसैका लागि वर्षभरि मनमा साँचेर राखेको सानो रहर पूरा गर्न नसक्दाको पीडा पनि हो ।
उदयपुरको चौदण्डीगढी नगरपालिमा मुसहर तथा सदा बस्तीमा भने यसपालिको दसैँ केही फरक बनेको छ । दैनिक ज्यालामजदुरी गरेर जीविका चलाउने परिवारका लागि नगरपालिकाले प्रतिपरिवार तीन हजार रुपैयाँ दसैँ खर्च उपलब्ध गराउने भएपछि उनीहरूको अनुहारमा खुसी देखिएको छ । रकम ठूलो नहोला, तर अभावसँग जुधिरहेका परिवारका लागि यसको अर्थ पैसाको मूल्यभन्दा निकै फराकिलो छ ।
दसैँ खर्च पाएपछि बेचनी सदाका लागि यसपालिको दसैँमा परिवारका लागि मासु किन्ने पैसा जुटेको छ । घरमा श्रीमान् र आफू गरी दुईजना रहेको बताउने उनी भन्छिन्, ‘हामी दुईजनालाई मासु किन्ने पैसा पाएकी छु ।’ बेचनीको यो भनाइमा सामान्य देखिने एउटा रहरभित्र लुकेको अभाव र त्यसलाई पूरा गर्न पाउँदाको सन्तुष्टि दुवै भेटिन्छन् ।
दसैँमा मासु खान पाउनु धेरै परिवारका लागि सामान्य कुरा हुन सक्छ । तर, दैनिक कमाइबाट बिहान–बेलुकाको छाक टार्नुपर्ने परिवारका लागि चाडपर्वमा त्यही सामान्य आवश्यकता पनि चुनौती बन्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा प्राप्त हुने सानो आर्थिक सहयोगले पनि पर्वप्रतिको अनुभूति बदल्न सक्छ ।
त्यही बस्तीकी मनिसाकुमारी सदाको खुसी भने आफ्ना बालबालिकासँग जोडिएको छ । त्रियुगा खोलाको किनारमा बस्दै आएकी उनी गिट्टी–बालुवा चालेर परिवार पाल्छिन् । उनका चार वर्ष र एक वर्षका दुई छोरा छन् । दसैँ खर्च पाएपछि उनीहरूलाई नयाँ लुगा किनिदिने आशा पलाएको छ । ‘हामी खोलाको किनारमा बस्छौँ । गिट्टी–बालुवा चालेर परिवार पाल्छौँ । यसपालि चार वर्षे र एक वर्षे छोरालाई लुगा किन्ने पैसा पाएका छौँ,’ उनी भन्छिन् ।
मनिसाको खुसीमा आमाको सपना छ । आफ्ना बालबालिकाले पनि दसैँमा नयाँ लुगा लगाउन पाऊन् भन्ने चाहना छ । तर, विपन्नताको दबाबले यस्ता चाहना सधैँ पूरा हुँदैनन् । बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा किन्ने अवसर जुट्नु उनका लागि केवल किनमेलको विषय होइन, आफ्ना सन्तानलाई पनि अरू बालबालिकासरह पर्वको खुसी दिन सक्ने अवसर हो ।
यस्तै कैलु सदाको अनुभव पनि यस्तै छ । ‘थोरै भए पनि मासु किन्ने पैसा पाएका छौँ । चिउरा धेरै आउँछ । घरमा तीनजनाको परिवार छ,’ उनी भन्छन् । बेचनी, मनिसा र कैलुका अनुभव फरक देखिए पनि उनीहरूको खुसीको आधार एउटै छ । भावका बीच चाडपर्व मनाउन पाउने सहजता । यही खुसीलाई सम्बोधन गर्दै चौदण्डीगढी नगरपालिकाले यस वर्षदेखि मुसहर तथा सदा समुदायका अति विपन्न परिवारलाई दसैँ खर्च उपलब्ध गराउन लागेको हो ।
सहयोग रकमभन्दा ठूलो छ सम्मानको अनुभूति
नगरपालिकाले ‘मुसहर (सदा) समुदायलाई दसैँ खर्च उपलब्ध गराउनेसम्बन्धी कार्यविधि, २०८३’ बनाएर प्रतिपरिवार तीन हजार रुपैयाँका दरले रकम वितरण गर्ने व्यवस्था गरेको छ । नगरपालिकाका १० वडामध्ये चार वडाका २२८ परिवार यसबाट लाभान्वित हुनेछन् । वडा नम्बर २ का ६१, वडा नम्बर ५ का १००, वडा नम्बर ९ का ४४ र वडा नम्बर १० का २३ परिवारलाई रकम उपलब्ध गराउन लागिएको हो । यसका लागि नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षमा ६ लाख ८४ हजार रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ ।
सोमबार वडा नम्बर ५ को कार्यालयमा नगरप्रमुख कालुमान लामाले कार्यक्रमको उद्घाटन गरेका थिए । उनले दसैँजस्तो पर्वमा अति विपन्न परिवारको घरमा खुसी ल्याउन स्थानीय तहको सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमअन्तर्गत सहयोग गरिएको बताए । नगरभित्रका अति विपन्न परिवारको स्वास्थ्य र शिक्षा पनि निःशुल्क गर्ने पक्षमा नगरपालिका रहेको उनको भनाइ छ ।
यो कार्यक्रमको महत्त्व तीन हजार रुपैयाँको आर्थिक मूल्यमा मात्रै सीमित छैन । राज्यले आफ्ना नागरिकको अवस्था र आवश्यकतालाई बुझेर नीति तथा कार्यक्रम बनाउँछ कि बनाउँदैन भन्ने प्रश्नसँग पनि यो जोडिएको छ । स्थानीय सरकार नागरिकको घरदैलोसम्म पुग्ने सबैभन्दा नजिकको सार्वजनिक संस्था हो । त्यसैले स्थानीय तहले आफ्ना समुदायका आवश्यकता पहिचान गरेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु सुशासनको सकारात्मक अभ्यास हो ।
विपन्न परिवारका लागि राहत कार्यक्रम बनाउँदा उनीहरूको आवश्यकतालाई केन्द्रमा राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सबै नागरिकको जीवनस्तर समान नहुन सक्छ । कतिपय परिवार नियमित आम्दानी, सुरक्षित आवास र आधारभूत सेवाको पहुँचबाट वञ्चित हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा समान व्यवहारको अर्थ सबैलाई एउटै प्रकारको सुविधा दिनु मात्र होइन, आवश्यकताअनुसार सहयोग पुर्याएर पछाडि परेका नागरिकलाई पनि सम्मानजनक जीवनको अवसर उपलब्ध गराउनु हो ।
मुसहर तथा सदा समुदायका परिवारलाई लक्षित गरेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु यही सामाजिक उत्तरदायित्वको एउटा उदाहरण हो । यसले स्थानीय सरकारको बजेट र कार्यक्रम नागरिकको वास्तविक जीवनसँग जोडिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।
चाडपर्वको खुसी सबैको घरमा पुग्नुपर्छ
समाजको वास्तविक समृद्धि बजारमा कति चहलपहल छ, कति नयाँ सामान बिक्री भए वा ठूला घरमा कस्तो उत्सव मनाइयो भन्ने कुराले मात्र मापन हुँदैन । विपन्न परिवारले पनि चाडपर्वमा आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सके कि सकेनन् भन्ने प्रश्न उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
दसैँले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक सम्बन्ध र आपसी सहयोगको सन्देश दिन्छ । तर, आर्थिक असमानताले एउटै समाजका मानिसले एउटै पर्वलाई फरक–फरक ढंगले अनुभव गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ । कसैले दसैँमा नयाँ सामान किन्ने विकल्प छान्छन्, कसैले आवश्यक खाद्यान्न जुटाउनसमेत संघर्ष गर्नुपर्छ । कसैका बालबालिकाले आफूलाई मन परेको लुगा रोज्न पाउँछन्, कसैका बालबालिकाले नयाँ लुगा लगाउने रहर मनमै राख्नुपर्छ ।
यस्तो अन्तर कम गर्न स्थानीय सरकारका लक्षित कार्यक्रमले भूमिका खेल्न सक्छन् । चौदण्डीगढी नगरपालिकाको दसैँ खर्च कार्यक्रमले सबै समस्या समाधान गर्दैन, तर अभावमा रहेका परिवारको जीवनमा राज्यको उपस्थिति अनुभूत गराउने प्रयास भने गर्छ । सामाजिक सुरक्षाको मूल मर्म पनि यही हो–नागरिकलाई कठिन परिस्थितिमा एक्लै छाड्नु हुँदैन ।
यस किसिमका कार्यक्रमले समुदायमा आत्मीयता र अपनत्वको भावना विकास गर्नसमेत सहयोग पुर्याउन सक्छन् । सार्वजनिक निकायले नागरिकको पीडा र आवश्यकतालाई बुझेर सहयोग गर्दा सरकारप्रति विश्वास बढ्ने आधार तयार हुन्छ । तर, त्यसका लागि सहयोग निष्पक्ष, पारदर्शी र वास्तविक आवश्यकतामा आधारित हुनु आवश्यक छ । लाभग्राही छनोटको स्पष्ट आधार, बजेटको उचित उपयोग र कार्यक्रमको नियमित अनुगमनले यसको प्रभावकारिता बढाउन सक्छ ।
राहतसँगै अवसरको ढोका खोल्नुपर्छ
दसैँ खर्च कार्यक्रम सकारात्मक भए पनि विपन्न परिवारको जीवनमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन आर्थिक सहयोग मात्र पर्याप्त हुँदैन । तीन हजार रुपैयाँले चाडपर्वमा मासु, चिउरा वा बालबालिकाका लागि लुगा किन्न मद्दत गर्न सक्छ । तर, वर्षभरि खाद्यान्न, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र रोजगारीको समस्या समाधान गर्न स्थायी अवसर आवश्यक हुन्छ ।
मनिसाकुमारी सदाले गिट्टी–बालुवा चालेर परिवार पाल्नुपर्ने अवस्था एउटा प्रतिनिधि उदाहरण हो । दैनिक श्रम गरेर जीविका चलाउने परिवारको आम्दानी काम पाएको दिनमा निर्भर हुन्छ । काम नपाउँदा घरखर्च प्रभावित हुन सक्छ । खोलाको किनारमा बसोबास गर्ने परिवारका लागि सुरक्षित आवास र बालबालिकाको भविष्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय हुन् । त्यसैले यस्ता परिवारलाई लक्षित गरी सामाजिक सुरक्षासँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास र आयआर्जनका कार्यक्रम अघि बढाउन आवश्यक छ ।
नगरपालिकाले विपन्न परिवारका बालबालिकाको विद्यालयमा नियमित उपस्थिति, पोषण, स्वास्थ्य परीक्षण र शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धतामा विशेष ध्यान दिन सक्छ । काम गर्न सक्ने उमेरका सदस्यलाई स्थानीय रोजगारी, सीपमूलक तालिम, स्वरोजगार तथा आयआर्जनका अवसरसँग जोड्न सकिन्छ । महिलालाई लक्षित सीप विकास र उत्पादनमूलक गतिविधिले परिवारको आम्दानी बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन् ।
नगरप्रमुख कालुमान लामाले मुसहर तथा सदा समुदायको जीवनस्तर उकास्न प्रदेश र संघीय सरकारले पनि विशेष कार्यक्रम ल्याउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् । यो आवश्यकता स्थानीय तहको सीमित स्रोत र क्षमतासँग पनि सम्बन्धित छ । विपन्नता घटाउने काम कुनै एउटा सरकार वा एउटा कार्यक्रमको जिम्मेवारी मात्र होइन । तीनै तहका सरकारबीच समन्वय, समुदायको सहभागिता र उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी परिचालन आवश्यक हुन्छ ।
यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा सम्बन्धित समुदायका नागरिकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ । उनीहरूलाई के आवश्यक छ, कस्ता सीप छन्, कस्तो काम गर्न सक्छन् र बालबालिकाको शिक्षामा के बाधा छ भन्ने कुरा उनीहरूकै अनुभवबाट पहिचान गर्न सकिन्छ । समुदायलाई सहयोगको निष्क्रिय प्राप्तकर्ता मात्र नभई विकास प्रक्रियाको सक्रिय सहभागी बनाउनु दीर्घकालीन परिवर्तनको बलियो आधार हो ।
खुसीको सुरुवात, समृद्धिको लक्ष्य
चौदण्डीगढीका मुसहर तथा सदा बस्तीमा यसपालि तीन हजार रुपैयाँले दसैँको खुसी थपेको छ । बेचनीका लागि मासु किन्ने अवसर बनेको छ, मनिसाका लागि छोराहरूलाई नयाँ लुगा किन्ने आशा पलाएको छ र कैलुका लागि परिवारसँग बसेर चाड मनाउने सहजता बढेको छ । यी खुसीलाई सानो भनेर बेवास्ता गर्न मिल्दैन । किनकि नागरिकको जीवनमा परिवर्तन सधैँ ठूला योजनाबाट मात्र सुरु हुँदैन । कहिलेकाहीँ समयमै गरिएको सानो सहयोगले पनि महत्त्वपूर्ण अर्थ राख्छ ।
तर, यो खुसीलाई दसैँसँगै सकिने राहतमा सीमित राख्नु हुँदैन । आज पर्व मनाउन सहयोग पाएका परिवारले भोलि आफ्नै आम्दानीबाट आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने अवस्था बनाउनु नै वास्तविक उपलब्धि हुनेछ । बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाऊन्, परिवारले उपचारका लागि ऋण खोज्न नपरोस्, श्रम गर्नेले सम्मानजनक रोजगारी पाऊन् र सुरक्षित आवासमा बस्न सकून् । यस्ता लक्ष्यसँग सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम जोडिनुपर्छ ।
स्थानीय सरकारले विपन्न परिवारको आवश्यकतालाई पहिचान गरेर सहयोगको हात बढाउनु सकारात्मक अभ्यास हो । यसलाई नियमित, प्रभावकारी र दीर्घकालीन कार्यक्रमसँग जोड्न सके यसको महत्त्व अझ बढ्नेछ । प्रदेश र संघीय सरकारको साथ, समुदायको सहभागिता र पारदर्शी कार्यान्वयनले यो प्रयासलाई थप बलियो बनाउन सक्छ ।
अन्ततः दसैँको वास्तविक खुसी कसैले कति खर्च गर्यो भन्नेमा होइन, कसैले पनि अभावका कारण पर्वको खुसीबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्नेमा छ । चौदण्डीगढीको मुसहर बस्तीमा तीन हजार रुपैयाँले सुरु गरेको खुसीको यो यात्रा अब शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र आत्मनिर्भरतासम्म पुग्नुपर्छ । त्यसो हुन सके यसपालिको दसैँ खर्च केवल चाडपर्वको राहत रहनेछैन, समतामूलक र सम्मानजनक समाज निर्माणतर्फको एउटा अर्थपूर्ण पाइला बन्नेछ ।
