काठमाडौं । दसैँ केवल पात्रोमा आउने एउटा चाड होइन, नेपाली समाजको स्मृति, संस्कृति, सम्बन्ध र सामूहिक मनोविज्ञानसँग जोडिएको जीवन्त पर्व हो । आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा घटस्थापनासँगै सुरु हुने दसैँले घरघरमा धार्मिक आस्था जगाउँछ, टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउँछ र व्यस्त जीवनमा परिवारका लागि समय निकाल्ने अवसर दिन्छ । माटोमा जौँ रोपेर जमरा उमार्नेदेखि मान्यजनको हातबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्नेसम्मका परम्पराले नेपाली समाजमा प्रकृति, परिवार र पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई जोडिरहेका छन् ।
तर, दसैँको वास्तविक महत्त्व पूजा, टीका, जमरा र नयाँ लुगामा मात्र सीमित छैन । यो असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र अहङ्कारमाथि विवेकको विजयको सन्देश बोकेको पर्व हो । यही सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने दसैँ धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई सामाजिक रूपान्तरणको प्रेरणा बन्न सक्छ ।
घटस्थापनाको माटोदेखि विजयादशमीको आशीर्वादसम्म
दसैँको पहिलो दिन घटस्थापनामा घरघरमा विधिपूर्वक कलश स्थापना गरी दुर्गा देवीको आह्वान गरिन्छ । पूजा कोठा वा दसैँघरमा माटो र बालुवा राखेर जौँ रोपिन्छ । अङ्कुराउँदै पहेँलो बन्ने जमरा समृद्धि, जीवन र उर्वरताको प्रतीक हो । दसैँको अन्तिम चरणमा त्यही जमरा देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ ।
यो परम्पराभित्र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको सुन्दर सन्देश लुकेको छ । मानिसको जीवन माटो, बीउ, पानी, श्रम र प्रकृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । जमरा रोप्ने संस्कारले जीवनको निरन्तरता र समृद्धिको कामना गर्छ । तर, प्रकृतिका स्रोतको दोहन गर्ने, वनजङ्गल विनाश गर्ने र उत्पादन गर्ने श्रमलाई अवमूल्यन गर्ने समाजले जमराको वास्तविक सन्देश आत्मसात् गरेको मान्न सकिँदैन । दसैँले हामीलाई प्रकृतिको सम्मान गर्न, श्रमको मूल्य बुझ्न र जीवनका आधारभूत स्रोतको संरक्षण गर्न पनि सिकाउनुपर्छ । पूजा कोठामा जमरा रोपेर मात्र समृद्धि आउँदैन । खेतबारीमा उत्पादन, उद्योगमा रोजगारी र समाजमा श्रमको सम्मान बढेपछि मात्र समृद्धिको सपना साकार हुन्छ ।
दसैँको धार्मिक पक्षमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ । शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीका स्वरूपले शक्ति, साधना, साहस, सिर्जना र सिद्धिको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेका छन् । महाकालीलाई शक्ति, महालक्ष्मीलाई धनधान्य र ऐश्वर्य तथा महासरस्वतीलाई विद्या र बुद्धिको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ ।
यी धार्मिक प्रतीकलाई जीवनसँग जोडेर हेर्ने हो भने दसैँले मानिसलाई शक्तिशाली मात्र होइन, विवेकी, उदार र जिम्मेवार बन्न पनि प्रेरित गर्छ । ज्ञानबिनाको शक्ति विनाशकारी हुन सक्छ, विवेकबिनाको सम्पत्ति अहङ्कारको कारण बन्न सक्छ र नैतिकताबिनाको सफलता समाजका लागि बोझ बन्न सक्छ । त्यसैले दुर्गा पूजाको सार बाहिरी अनुष्ठानभन्दा पनि मानिसभित्रका कमजोरी, अहङ्कार, लोभ र अन्यायविरुद्धको सङ्घर्षमा खोजिनुपर्छ ।
असत्यमाथि सत्यको विजय
दसैँलाई असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा मनाइन्छ । देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिको विनाश गरेको धार्मिक मान्यताले अन्याय र अत्याचारविरुद्ध प्रतिरोध गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ । तर, यो सन्देश पौराणिक कथामा मात्र सीमित रहनु हुँदैन ।आजको समाजमा पनि भ्रष्टाचार, विभेद, हिंसा, शोषण, ठगी र अवसरको असमानता विभिन्न रूपमा विद्यमान छन् । सार्वजनिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिले नागरिकको विश्वासमाथि खेलवाड गर्छन् भने कमजोरमाथि शक्तिशालीले अन्याय गर्छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीजस्ता आधारभूत आवश्यकतामा नागरिकले समान अवसर पाउँदैनन् भने दसैँले बोकेको न्यायको सन्देश अधुरै रहन्छ ।
दसैँमा देवीको आराधना गर्ने समाजले अन्यायविरुद्ध बोल्ने साहस पनि देखाउनुपर्छ । सत्यको पक्षमा उभिनु, गलत कामको विरोध गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु र कमजोर व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु नै आजको समयको वास्तविक धर्म हो ।
दसैँले विजयको अर्थ पनि पुनर्विचार गर्न सिकाउँछ । अरूलाई पराजित गर्नु मात्र विजय होइन । आफ्नै कमजोरीमाथि नियन्त्रण राख्नु, रिसमाथि विवेकले विजय प्राप्त गर्नु र स्वार्थमाथि मानवीयतालाई प्राथमिकता दिनु पनि विजय हो । परिवारमा मनमुटाव छ भने त्यसलाई अन्त्य गर्नु, पुरानो वैमनस्य बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्नु र गल्ती स्वीकार गर्ने साहस देखाउनु दसैँको अर्थपूर्ण उत्सव हुन सक्छ ।
टीका र जमराः पुस्ताबीचको सम्बन्धको सेतु
दसैँको सबैभन्दा आत्मीय दृश्य विजयादशमीका दिन देखिन्छ । मान्यजनले निधारमा रातो टीका लगाइदिन्छन्, कानमा वा शिरमा जमरा सिउरिदिन्छन् र दीर्घायु, सुख, शान्ति तथा समृद्धिको आशीर्वाद दिन्छन् । परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर सुखदुःख साट्छन् । टाढा रहेका सन्तान घर फर्कन्छन् र वर्षौँदेखि भेट नभएका आफन्तबीच पुनर्मिलन हुन्छ । यही कारण दसैँलाई पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्व पनि भनिन्छ । रोजगारी, अध्ययन र अन्य कामका कारण घरबाहिर रहेका मानिसका लागि दसैँ आफ्नो जरा सम्झने अवसर हो । गाउँघरका आँगन, पुराना घर, बाल्यकालका सम्झना र परिवारका सदस्यको आत्मीयताले मानिसलाई आफ्नो सामाजिक पहिचानसँग पुनः जोड्छ ।
तर, बदलिँदो जीवनशैलीले पारिवारिक सम्बन्धमा नयाँ चुनौती पनि थपेको छ । एउटै घरमा बसेर पनि एकअर्कासँग संवाद नगर्ने, सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त रहने र वृद्ध आमाबुबाका कुरा सुन्न समय नदिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको गुनासो सुनिन्छ । यस्तो अवस्थामा दसैँले औपचारिक भेटघाटभन्दा गहिरो आत्मीयताको खोजी गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।
वृद्ध आमाबुबाको हातबाट टीका लगाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र सम्मानको जिम्मेवारी लिनु पनि आवश्यक छ । छोराछोरीलाई आशीर्वाद दिनुका साथै उनीहरूको विचार सुन्नु, परिवारका महिलाको श्रमलाई सम्मान गर्नु र घरभित्रै समानताको अभ्यास गर्नु दसैँको संस्कारलाई जीवन्त बनाउने उपाय हुन् । आशीर्वादको वास्तविक अर्थ कसैको निधारमा टीका लगाइदिनु मात्र होइन, उसको जीवन सहज बनाउन साथ दिनु पनि हो । परिवारमा माया, सम्मान र सहयोगको वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने दसैँले वर्षभरिका लागि आत्मीयताको जग बसाल्न सक्छ ।
उत्सवको चमक र आर्थिक असमानताको यथार्थ
दसैँ नेपाली अर्थतन्त्रसँग पनि जोडिएको छ । बजारमा किनमेल बढ्छ, यातायातका साधनमा यात्रुको चाप बढ्छ, गाउँ फर्कने मानिसको सङ्ख्या बढ्छ र साना व्यापारीदेखि ठूला व्यवसायीसम्मको कारोबारमा चहलपहल आउँछ । नयाँ लुगा, खाद्यान्न, मासु, मिठाई र उपहारको किनमेलले बजारलाई चलायमान बनाउँछ । तर, दसैँको खुसी सबै परिवारका लागि समान हुँदैन । नियमित आम्दानी भएका परिवारले पर्वका लागि बजेट छुट्याउन सक्छन्, तर दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर श्रमिक, बेरोजगार युवा, न्यून आय भएका परिवार र विपन्न समुदायका लागि दसैँको खर्च थप आर्थिक दबाब बन्न सक्छ ।
कतिपय परिवारलाई पर्व मनाउन ऋण लिनुपर्ने बाध्यता हुन्छ । सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्तिले यस्तो दबाब झन् बढाउँछ । महँगो लुगा, देखावटी भोज र प्रतिस्पर्धात्मक किनमेललाई दसैँको प्रतिष्ठासँग जोड्नु उचित होइन । पर्वको खुसी खर्चको आकारले होइन, सम्बन्धको गहिराइ र आपसी सहयोगले निर्धारण गर्नुपर्छ । दसैँलाई स्थानीय उत्पादन र रोजगारीसँग जोड्न पनि सकिन्छ । गाउँका किसानले उत्पादन गरेका कृषि उपज, स्थानीय उद्यमीले बनाएका वस्तु र घरेलु उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदा पर्वको खर्चले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सहयोग पुर्याउँछ । गाउँ फर्किएका युवाले स्थानीय सम्भावना बुझ्ने, उत्पादनमूलक कामबारे छलफल गर्ने र आफ्नै ठाउँमा अवसर सिर्जना गर्ने विषयमा सोच्ने अवसर पनि दसैँ बन्न सक्छ ।
खुसी बाँड्ने पर्वमा छिमेकीको दुःख नदेख्नु विरोधाभास हो । आर्थिक कठिनाइमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्ने, एक्ला वृद्धवृद्धाको अवस्था बुझ्ने र अभावमा रहेका बालबालिकालाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने अभ्यासले दसैँलाई अझ मानवीय बनाउन सक्छ ।
परम्पराको संरक्षणसँगै समयअनुकूल परिवर्तन
दसैँको सांस्कृतिक विविधता पनि यसको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । विभिन्न समुदायले आ–आफ्ना परम्परा, पारिवारिक संस्कार र धार्मिक विश्वासअनुसार पर्व मनाउँछन् । घटस्थापना, फूलपाती, महाअष्टमी, महानवमी र विजयादशमीका आ–आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छन् । देशभरका शक्तिपीठमा पूजा आराधना हुन्छ भने गाउँघरमा पनि आफ्नै परम्पराअनुसार दसैँ मनाइन्छ ।
परम्पराको संरक्षण आवश्यक छ, तर त्यसको नाममा हानिकारक अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु उचित हुँदैन । पशुबलि, खर्चिलो भोज वा सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा हुने प्रतिस्पर्धाबारे समाजले विवेकपूर्ण बहस गर्न सक्छ । धार्मिक आस्था व्यक्तिगत र सामुदायिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । त्यसको सम्मान गर्दै मानवीयता, सहअस्तित्व र जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ । दसैँको नाममा हुने जुवातास, मादक पदार्थको दुरुपयोग, घरेलु हिंसा र सडक दुर्घटनाले पर्वको खुसी खोस्न सक्छन् । उत्सवका क्रममा संयम, सुरक्षित यात्रा र पारिवारिक जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ । चाडपर्वले मानिसलाई अनुशासित, संवेदनशील र सहिष्णु बनाउन सके मात्र यसको सामाजिक उपयोगिता बढ्छ ।
अर्कोतर्फ, आधुनिक प्रविधिले टाढा रहेका परिवारलाई जोड्न सजिलो बनाएको छ । विदेशमा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमार्फत आशीर्वाद आदानप्रदान गर्न सकिन्छ । तर, प्रविधिले भौतिक उपस्थितिको आत्मीयतालाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन । सम्भव भएसम्म परिवारसँग समय बिताउनु र असम्भव हुँदा पनि आत्मीय संवाद कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
दसैँको वास्तविक विजय
दसैँको अन्त्य कोजाग्रत पूर्णिमासम्म पुग्दा पनि यसको सन्देश त्यही दिन समाप्त हुँदैन । घटस्थापनामा रोपिएको जमरा जीवन र समृद्धिको प्रतीक बनेर घरभित्र प्रवेश गर्छ । विजयादशमीको टीकाले आशीर्वाद, सद्भाव र सम्बन्धको निरन्तरताको कामना गर्छ । यी संस्कारको मूल्य वर्षभरि व्यवहारमा देखिनुपर्छ । दसैँलाई केवल बिदा, किनमेल र भोजको अवसर बनाउने कि आत्मसमीक्षा, सम्बन्ध सुधार र सामाजिक जिम्मेवारीको पर्व बनाउने भन्ने निर्णय हामी आफैँले गर्नुपर्छ । घरमा पूजा गर्दा समाजको पीडा बिर्सनु हुँदैन । मान्यजनबाट आशीर्वाद लिँदा आफूभन्दा कमजोर व्यक्तिप्रति जिम्मेवारी पनि सम्झनुपर्छ । समृद्धिको कामना गर्दा श्रम, उत्पादन र समान अवसरको महत्त्व पनि बुझ्नुपर्छ ।
आजको समाजलाई दुर्गाको प्रतीकात्मक शक्तिजस्तै अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, महालक्ष्मीको प्रतीकजस्तै समृद्धि सिर्जना गर्ने सोच र महासरस्वतीको प्रतीकजस्तै ज्ञान तथा विवेकको आवश्यकता छ । यी मूल्य परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनमा लागू गर्न सके दसैँको सांस्कृतिक शक्ति अझ अर्थपूर्ण हुनेछ ।
अन्ततः दसैँको वास्तविक विजय कुनै एक दिनको उत्सवमा होइन, वर्षभरि कायम रहने मानवीय व्यवहारमा छ । मनमुटावमाथि मेलमिलाप, घृणामाथि प्रेम, विभेदमाथि समानता, निराशामाथि आशा र अन्यायमाथि न्यायको विजय नै दसैँको गहिरो सन्देश हो । निधारको टीका मेटिएला, जमरा सुक्ला र पर्वका बिदा सकिएलान् । तर दसैँले जगाएको आत्मीयता, विवेक र सामाजिक उत्तरदायित्व हाम्रो व्यवहारमा जीवित रहनुपर्छ ।
दसैँको सार यही हो । फू खुसी हुने मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि खुसी थप्ने । देवीको पूजा मात्र होइन, मानवीयताको सम्मान गर्ने । विजयको उत्सव मात्र होइन, सत्य र न्यायको पक्षमा उभिने । यही चेतनाले दसैँलाई नेपाली समाजको महान् पर्व मात्र होइन, सुन्दर र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्ने प्रेरणासमेत बनाउनेछ । दसैँ मनाउने र नमनाउने पक्षहरुको छुट्टै नयाँ बहस होला ।
