राजेश खड्का
आजको आधुनिक र प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा धेरै अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकालाई खुशी राख्ने नाममा उनीहरूको हरेक माग पूरा गरिदिने प्रवृत्तिमा देखिन्छन्। बालबालिकाले रोए, जिद्दी गरे वा कर गरे भने तुरुन्त उनीहरूको माग पूरा गरिदिनु नै माया र जिम्मेवारी हो भन्ने गलत बुझाइ पनि धेरै ठाउँमा पाइन्छ। तर प्रारम्भमा सामान्य र हानिरहित जस्तो देखिने यस्तो व्यवहारले दीर्घकालमा बालबालिकाको मानसिक विकास, चरित्र निर्माण र भविष्यको सफलतामा गम्भीर नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
बालबालिकाको हरेक इच्छा बिना मूल्याङ्कन पूरा गरिदिँदा उनीहरूमा “मैले जे माग गरे पनि त्यो तुरुन्त पाइहाल्छु, मैले माग गर्न छोड्नु हुदैन।“भन्ने जस्ता गलत मानसिकताहरु उनीहरुमा विकास हुन थाल्छ। यसले उनीहरूमा धैर्य, सहनशीलता र प्रतीक्षा गर्ने क्षमताको कमी ल्याउँछ। कुनै कुरा तुरुन्त नपाउँदा उनीहरू असन्तुष्ट, रिसाउने र आक्रामक बन्ने सम्भावना बढ्छ। यस्ता बानीले उनीहरूको स्वभावलाई अस्थिर बनाउँदै लैजान्छ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, यस्तो वातावरणमा हुर्केका बालबालिकामा परिश्रम र मेहनतको मूल्य बुझ्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। उनीहरूलाई सफलता मेहनतले होइन, माग गरेर वा जिद्दी गरेर पाइन्छ भन्ने भ्रम बस्न सक्छ। यसले भविष्यमा उनीहरूको अध्ययन, करियर र व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो बाधा पु¥याउँछ।
विद्यालय जीवनमा यसको असर अझ स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। यस्ता बालबालिका प्रायः अनुशासन पालन गर्न कठिन मान्ने, शिक्षकको निर्देशनलाई हल्का रूपमा लिने र आफ्नो इच्छालाई मात्र प्राथमिकता दिने स्वभावका हुन्छन्। समूह कार्यमा सहभागी हुन नचाहने, साथीहरूसँग समायोजन गर्न नसक्ने र सानो आलोचनामा पनि चाँडै विचलित हुने समस्या देखिन्छ। यसले उनीहरूको सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ।
यस्ता बालबालिकामा आत्मकेन्द्रित (कभाि–अभलतभचभम) सोच विकास हुने सम्भावना पनि हुन्छ। उनीहरू आफ्नो चाहना नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण हो भन्ने सोच राख्न थाल्छन्। अरूको भावना बुझ्ने, सहयोग गर्ने र साझा रूपमा काम गर्ने क्षमता कमजोर हुँदै जान्छ। यस्तो अवस्था दीर्घकालमा सामाजिक रूपमा असन्तुलित व्यक्तित्व निर्माणतर्फ लैजान सक्छ।
दीर्घकालीन प्रभाव अझ गम्भीर हुन्छ। जीवनमा आउने संघर्ष, असफलता र चुनौतीहरूको सामना गर्न नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। सानो समस्या आउँदा पनि उनीहरू छिट्टै निराश हुने, हार मान्ने वा अरूमा निर्भर रहने बानी बसाल्छन्। यसले उनीहरूको आत्मनिर्भरता कमजोर बनाउँछ र भविष्यमा सफल जीवन जिउन कठिन बनाइदिन्छ।अभिभावकको भूमिका यस सन्दर्भमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। बालबालिकालाई सधैं खुशी बनाइराख्नु मात्र अभिभावकत्व होइन, बरु उनीहरूको भविष्य निर्माण गर्नुवास्तविक दायित्व हो। आवश्यक परेको अवस्थामा स्पष्ट र दृढ व्यवहार अपनाउन सकिन्छ।
यस्तो व्यवहारले जीवन सिकाउने एक महत्वपूर्ण प्रक्रिया बनाउँछ।बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि अनुशासन, धैर्य, सीमितता र जिम्मेवारीको अभ्यास गराउनुपर्छ। उनीहरूलाई आवश्यक र चाहनाबीचको भिन्नता बुझाउनुपर्छ। “सबै कुरा तुरुन्त पाइँदैन, मेहनत र समय लाग्छ” भन्ने व्यवहारिक शिक्षा दिन आवश्यक छ। यसले उनीहरूको सोचाइलाई यथार्थपरक बनाउँछ।
साथै, अभिभावकले सकारात्मक व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। राम्रो काम गर्दा प्रशंसा गर्ने तर गलत माग वा गलत व्यवहारलाई शान्त तर दृढ रूपमा अस्वीकार गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। बालबालिकासँग संवाद बढाउने, उनीहरूको भावना बुझ्ने र आवश्यक परामर्श दिने अभ्यासले उनीहरूको मानसिक विकासमा सहयोग पु¥याउँछ।
विद्यालय र शिक्षकहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षकहरूले केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नभई व्यवहारिक जीवन, नैतिक शिक्षा, अनुशासन र सामाजिक मूल्यहरू पनि सिकाउनुपर्छ। घर र विद्यालय दुवै स्थानबाट एउटै प्रकारको सकारात्मक सन्देश प्राप्त हुँदा मात्र बालबालिकाको समुचित विकास सम्भव हुन्छ।
समाजको दृष्टिकोण पनि यस विषयमा जिम्मेवार हुनुपर्छ। आजको प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा बालबालिकालाई “सबै कुरा सजिलै पाइन्छ” भन्ने भ्रम दिनुको सट्टा परिश्रम, संघर्ष र धैर्यको महत्व बुझाउनु आवश्यक छ। छरछिमेक, आफन्त र समुदायले पनि बालबालिकाको व्यवहार निर्माणमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका हुन्छन्।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, बालबालिकाको हरेक इच्छा अन्धाधुन्ध पूरा गरिदिनु उनीहरूको भविष्य निर्माण होइन, बरु भविष्य कमजोर बनाउने अभ्यास हो। सही मार्गदर्शन, अनुशासन, धैर्य र जिम्मेवारीको शिक्षा नै उनीहरूको सफल जीवनको आधार हो। अभिभावक, शिक्षक र समाज सबै मिलेर मात्र स्वस्थ, सक्षम र आत्मनिर्भर पुस्ता निर्माण गर्न सकिन्छ। नामी साप्ताहिकबाट
