काठमाडौं। नेपाली लोकसंगीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, समाजको जीवनशैली, संस्कृति, भोगाइ र भावनाको ऐना पनि हो। यही लोकसंगीतको यात्रामा पछिल्ला वर्षहरूमा निरन्तर सक्रिय रहेकी समसामयिक गायिका लक्ष्मी पुरी प्रधानले तीज, लोक, आधुनिक, लोक–पप तथा राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत गीतमार्फत आफ्नो अलग पहिचान बनाइसकेकी छन्। उनी केवल गायिका मात्र होइनन्, सामाजिक अभियन्ता, महिला सशक्तीकरणकी प्रशिक्षक र सांस्कृतिक अभियन्ताका रूपमा पनि सुपरिचित छिन्।
लक्ष्मी पुरी प्रधानको सांगीतिक यात्रा बाल्यकालबाटै सुरु भएको हो। जन्मथलो झापाको विर्तामोडको विद्यालयमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा नियमित रूपमा गीत गाउँदै उनले आफ्नो प्रतिभा निखारिन्। यही रुचिले उनलाई व्यावसायिक संगीततर्फ डो¥यायो र वि.सं. २०६८ सालमा पहिलो गीत रेकर्ड गराएर औपचारिक रूपमा नेपाली संगीत क्षेत्रमा प्रवेश गरिन्। त्यसयता उनले निरन्तर स्वर दिँदै आफ्ना सिर्जनालाई श्रोतामाझ पुर्याइरहेकी छन्।
उनले गाएका ‘हिमालको काखमा’, ‘हे मेरा पति’, ‘पोहोर सालको तीजमा’, ‘धेरै भो दाउरा घाँस’, ‘स्वर्ग सरी मेरो माइती घर’, ‘तीज आयो सबै सङ्गी’, ‘जन्म दिने मेरी आमा’, ‘मनमा हर्ष बढेर आयो’, ‘यही गाउँमा जन्मे’, ‘विधाताले कस्तो यो कर्म लेखेछ’, ‘मेरो यो जीवन’, ‘तिमी रुँदा तिम्रो आँसु’, ‘उड्दैको चरी’, ‘घनकाइदेऊ मादलु, म नाच्छु घुमेर’, ‘छमछम नाच्दै पाउजु बजाउँदै’ र ‘उठ जुरुक्कै सानु’ लगायतका गीतहरूले तीज, परिवार, माइती, प्रेम, सामाजिक सम्बन्ध, राष्ट्रिय भावना र नेपाली मौलिक संस्कृतिलाई विभिन्न आयामबाट प्रस्तुत गरेका छन्।
आजको नेपाली संगीत बजार तीव्र प्रतिस्पर्धामा छ। डिजिटल प्लेटफर्मको विस्तारसँगै गीतको आयु छोटिँदै गएको, दृश्य प्रस्तुतिलाई स्वरभन्दा बढी प्राथमिकता दिइने र मौलिकतामाथि व्यापारिक दबाब बढ्दै गएको अवस्था छ। यस्ता चुनौतीका बीच पनि लक्ष्मी पुरी प्रधानले मौलिक लोकलय र नेपालीपनलाई केन्द्रमा राखेर आफ्नो सांगीतिक यात्रालाई निरन्तरता दिएकी छन्। उनका गीतमा मनोरञ्जनसँगै समाज, परिवार र संस्कृतिप्रतिको उत्तरदायित्व पनि झल्किन्छ।
विशेषतः तीज गीतमा उनको उपस्थिति उल्लेखनीय देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा तीज गीतहरू आधुनिक मनोरञ्जनतर्फ बढी केन्द्रित भइरहेका बेला लक्ष्मी पुरी प्रधानका धेरै गीतमा माइतीको सम्झना, दाम्पत्य जीवन, महिलाको पीडा, आत्मसम्मान र उत्सवको सांस्कृतिक महत्वलाई समेट्ने प्रयास देखिन्छ। यसले तीज गीतको मौलिक भावलाई जोगाइराख्न योगदान पुर्याएको अनुभूति हुन्छ।
उनको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक उत्तरदायित्व हो। उनी महिला समूहकी अध्यक्ष, ललितपुर महानगरपालिका–३ वडा महिला सञ्जाल समूहकी सदस्य तथा म्युजिक खबर म्युजिक अवार्ड समितिकी सदस्यका रूपमा सक्रिय छिन्। यसले संगीतसँगै सामाजिक नेतृत्वमा पनि उनको सक्रिय सहभागिता देखाउँछ।
त्यति मात्र होइन, उनी साबुन, सर्फ, हरपिक, फिनेल, मखमली चप्पल तथा झोल साबुन निर्माणसम्बन्धी तालिम दिने प्रशिक्षक पनि हुन्। सीप हस्तान्तरणमार्फत महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन गरेको प्रयासले उनको भूमिका केवल कलाकारमा सीमित नरहेको स्पष्ट हुन्छ। कला र सामाजिक सेवाबीचको यस्तो संयोजन नेपाली समाजका लागि सकारात्मक उदाहरण हो।
उनले हालसम्म प्राप्त गरेका ११ वटा सम्मान तथा अवार्ड उनका सांगीतिक र सामाजिक योगदानको सार्वजनिक स्वीकारोक्ति हुन्। यद्यपि कुनै पनि कलाकारको वास्तविक मूल्यांकन पुरस्कारले मात्र हुँदैन; समाजमा उनले सिर्जना गर्ने प्रभाव, संस्कृतिको संरक्षणमा पुर्याउने योगदान र आगामी पुस्तालाई दिने प्रेरणाले पनि हुन्छ। यस दृष्टिले हेर्दा लक्ष्मी पुरी प्रधानले आफ्नो यात्रालाई निरन्तर सिर्जना, सामाजिक सक्रियता र सांस्कृतिक संरक्षणसँग जोडिरहेकी छन्।
नेपाली संगीतको भविष्य मौलिकता, गुणस्तर र सिर्जनात्मक निरन्तरतामा निर्भर रहनेछ। यस्तो समयमा लोकसंस्कृतिको मर्म बोकेका कलाकारहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्छ। लक्ष्मी पुरी प्रधानले संगीतलाई केवल पेशा होइन, समाज र संस्कृतिसँग जोडिएको जिम्मेवारीका रूपमा अघि बढाएकी देखिन्छन्। आगामी दिनमा अझ सशक्त सिर्जना, नयाँ पुस्तासँगको सहकार्य र नेपाली मौलिक संगीतको प्रवद्र्धनमा उनको योगदान थप प्रभावकारी हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
