मातृभूमिको रक्षार्थ नेपाली महिलाले युद्धकालिन राजनितिमा धेरै नै योगदान, बलिदान दिएको इतिहास छ। इष्ट इन्डिया कम्पनी अर्थात् ब्रिटिस साम्राज्यसंग काँगडाको युद्धमा कमाण्डर भक्ति थापाको कमाण्डमा खटिएको टोलीमा पुरुष सरह महिला पनि बराबर खटी ब्रिटिस साम्राज्यको विरुद्ध लडी हासिल गरेको वीरताको गाथा इतिहासको सुनौलो पानामा लेखिएको छ।
विभिन्न कालखण्डमा नेपाली महिलाले पुर्याएको योगदानले आधुनिक नेपालको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक क्षेत्रको विकासमा ठूलो सहयोग पुगेको छ। घर, समाज होस् वा मुलुकको विकासमा महिलाको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका रहँदै आएको छ। समाजको विकास महिलाको सहभागिता विना दिगो हुन सक्दैन। यो मान्यताको विकास नेपाली समाजमा पनि बढ्दै गएको छ।
त्यसैले साना होस् वा ठूलो हरेक किसिमको विकास योजना र कार्यमा महिला संलग्नता देख्न सकिन्छ। गाउँमा बाटो, कुलो निर्माणको काम होस् वा राष्ट्रिय गौरबका आयोजना नै किन नहोस् नेपाली महिलाले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष योगदान पुर्याइरहेका छन्।
तर, अझैपनि सामाजिक विकासमा महिलाले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहँदा उनीहरुलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भने पूर्ण रुपमा परिवर्तन आउन सकेको छैन। नेपाली महिला धेरै काम र समय अभावका कारण पढ्ने समय निकाल्न नसक्ने, पढाई पूरा गर्न नसक्ने, क्षमता वृद्धिका तालिम तथा प्रशिक्षणमा सहभागी हुन नसक्ने, आर्थिक आम्दानी हुने कामको अवसर गुमाउनु पर्ने, अनौपचारिक क्षेत्रका झन्झटिला र खतरायुक्त काम गर्नु पर्ने आदि चुनौतीबाट गुज्रिरहेका छन्।
यिनै विविध कारणले समाज विकासमा महिला सहभागिता चुनौति देखिएका छन्। जसको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभाव नयाँ नेपाल निर्माणमा पर्ने देखिन्छ। थुप्रै मुलुकका आर्थिक विकासका अनुभव र समय समयमा गरिएका विभिन्न अनुसन्धानले महिलाको सक्रिय सहभागिता विना आर्थिक तथा सामाजिक विकासको लक्ष्य हासिल हुन सक्दैन भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छ।
तसर्थ, नव निर्माणको बाटोमा भर्खरै पाइला टेक्न लागेको नेपालले पनि मुलुकको आर्थिक, सामाजिक र राजनितिक विकासमा महिलाको समान र पर्याप्त सहभागिता गराउनका लागि महिलाले भोग्न परिरहेका चुनौति र समस्या सम्बोधन गर्न कानून, नीति–नियम तथा योजनालाई प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन गर्न र गराउनु आवश्यक छ।
प्रकाशित मिति: शनिबार, भदौ ५, २०७८ १०:४०
