बच्चाको लागि आमाको दूध केवल शिशुको पहिलो आहार मात्र होइन, जीवनको पहिलो सुरक्षा कवच हो। प्रकृतिले दिएको सबैभन्दा अमूल्य उपहारका रूपमा रहेको आमाको दूधले शिशुको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
त्यसैले विश्वभर अगस्ट १ देखि ७ सम्म मनाइने विश्व स्तनपान सप्ताह केवल एउटा औपचारिक कार्यक्रम होइन, आमा, शिशु र समाजको स्वास्थ्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण जनचेतनामूलक अभियान हो।
सन् १९९० मा इटालीको फ्लोरेन्समा विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) र युनिसेफद्वारा जारी गरिएको ‘इन्नोसेन्टी घोषणापत्र’ले स्तनपान प्रवर्धनलाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य अभियानका रूपमा अघि बढाएको थियो।
त्यसपछि सन् १९९२ देखि विश्व स्तनपान सप्ताह मनाउन थालियो। आज यो अभियान विश्वका १२० भन्दा बढी देशमा मनाइँदै आएको छ। यसको मुख्य उद्देश्य शिशुलाई सुरक्षित, स्वस्थ र पोषणयुक्त सुरुवात प्रदान गर्नु तथा आमाहरूलाई स्तनपानका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नु हो।
नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा आमाको दूधलाई सर्वोत्तम मानिँदै आएको छ। “आमाको दूधभन्दा ठूलो पोषण केही हुँदैन” भन्ने विश्वास हाम्रो संस्कृतिमा गहिरोसँग स्थापित छ। तर बदलिँदो जीवनशैली, कामको व्यस्तता, शहरीकरण र बजारमा फैलिएका भ्रामक प्रचारका कारण पछिल्लो समयमा पूर्ण स्तनपानको अभ्यासमा चुनौती देखिन थालेको छ।
विशेषगरी कामकाजी आमाहरूका लागि स्तनपान निरन्तरता दिन सहज वातावरणको अभाव ठूलो समस्या बनेको छ। धेरै कार्यस्थलमा स्तनपान कक्ष, दूध सुरक्षित राख्ने व्यवस्था वा पर्याप्त सहयोगको अभाव छ। अर्कोतर्फ, बजारमा पाइने बट्टाको दूधलाई आमाको दूधकै विकल्पका रूपमा प्रचार गरिनुले पनि भ्रम सिर्जना गरेको छ। वैज्ञानिक तथ्य स्पष्ट छ-शिशुको जीवनका पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध नै सर्वोत्तम र पूर्ण आहार हो।
शिशु जन्मिएको पहिलो घण्टामै आउने पहेँलो बाक्लो दूध अर्थात् कोलेस्ट्रमलाई प्राकृतिक खोपका रूपमा लिइन्छ। यसले शिशुको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्छ र विभिन्न संक्रमणबाट बचाउन मद्दत गर्छ। पूर्ण स्तनपान पाएका बच्चाहरूमा कुपोषण, झाडापखाला, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या र अन्य संक्रमणको जोखिम कम हुने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
स्तनपानको लाभ केवल शिशुसम्म सीमित छैन। यसले आमाको स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। सुत्केरीपछिको अवस्थामा पाठेघरलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन सहयोग गर्ने, अत्यधिक रक्तस्रावको जोखिम घटाउने तथा स्तन र अण्डाशयको क्यान्सर, टाइप-२ मधुमेह र मुटुसम्बन्धी रोगको सम्भावना कम गर्न सहयोग गर्ने तथ्यहरू विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
तर अझै पनि स्तनपानलाई केवल आमाको व्यक्तिगत जिम्मेवारीका रूपमा हेर्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। बच्चाको स्वास्थ्य र आमाको सहजताका लागि परिवार, समाज, स्वास्थ्य संस्था, रोजगारदाता र राज्य सबैको समान जिम्मेवारी हुन्छ। आमालाई पर्याप्त आराम, पोषणयुक्त खाना, मानसिक शान्ति र सहयोगी वातावरण प्रदान गर्नु परिवारको कर्तव्य हो।
सरकारले पनि स्तनपानमैत्री नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। कार्यस्थलमा स्तनपान कक्षको व्यवस्था, सुत्केरी बिदाको प्रभावकारी कार्यान्वयन, सार्वजनिक स्थानमा सम्मानजनक स्तनपान वातावरण र जनचेतना कार्यक्रमलाई अझ विस्तार गर्न आवश्यक छ। स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि सुत्केरी हुनेबित्तिकै सही तरिकाले स्तनपान गराउने ज्ञान र सीप प्रदान गर्नुपर्छ।
