राजेश खड्का
काठमाडाैं । विवाह जीवनको एउटा अत्यन्तै महत्वपूर्ण सामाजिक र भावनात्मक सम्बन्ध हो, जहाँ दुई व्यक्तिको मात्र होइन, दुई परिवार र दुई संस्कारको पनि आपसी मिलन हुन्छ। यसको आधार सधैं प्रेम, विश्वास, समझदारी र सम्मान हुनुपर्ने हो। तर आजको समाजमा यही पवित्र सम्बन्ध बिस्तारै भौतिक प्रदर्शन र आर्थिक मापदण्डसँग जोडिन थालेको देखिन्छ, जहाँ सुन र दाइजोले विवाहको मूल भावनालाई ओझेलमा पारिरहेका छन्।
एक समय थियो, जब सुनलाई महिलाको सुरक्षाको प्रतीक मानिन्थ्यो। आपतकालीन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिने सम्पत्ति भएकाले यो व्यवहारिक सहयोगको रूपमा विवाहसँग जोडिन्थ्यो। दाइजो पनि छोरीलाई नयाँ घरमा सहज जीवन सुरु गर्न अभिभावकले दिएको साथ र आशीर्वादको रूपमा बुझिन्थ्यो। तर समयसँगै यही सहयोगात्मक परम्परा बिस्तारै प्रतिस्पर्धा र प्रतिष्ठाको मापनमा रूपान्तरण भयो।
आजको यथार्थमा विवाहको चर्चा हुँदा धेरै ठाउँमा पहिले सुनको हिसाब आउँछ, त्यसपछि मात्र सम्बन्धको कुरा। कति तोला सुन, कति भव्य सेट, कति खर्च—यी सबै कुरा विवाहको “स्तर” निर्धारण गर्ने आधार बन्न थालेका छन्। दाइजो पनि कतिपय स्थानमा अपेक्षाको रूपमा प्रस्तुत हुन थालेको छ, जसले विवाहलाई आत्मीय सम्बन्धभन्दा बढी सामाजिक सौदाबाजी जस्तो देखाउन थालेको छ।
यसको प्रभाव विशेषगरी मध्यम र निम्नवर्गीय परिवारमा गहिरो रूपमा देखिन्छ। विवाहको तयारीसँगै आर्थिक दबाब सुरु हुन्छ—कसरी खर्च व्यवस्थापन गर्ने, कहाँबाट स्रोत जुटाउने, र समाजको अपेक्षा कसरी पूरा गर्ने भन्ने चिन्ताले परिवारलाई थिच्न थाल्छ। कतिपय अवस्थामा वर्षौँको बचत, जग्गा–जमिन बेच्ने अवस्था, वा ऋण लिने बाध्यता पनि आउँछ। यसरी विवाह, जुन खुशीको सुरुवात हुनुपर्ने हो, आर्थिक तनावको लामो यात्रामा परिणत हुन्छ।
एक रोचक तर यथार्थपरक पक्ष के छ भने, धेरैजसो परिवारमा विवाहको तयारी सुरु हुँदा पहिलो छलफल नै “कति सुन राख्ने?” वा “समारोह कति ठूलो गर्ने?” भन्नेबाट सुरु हुन्छ। विवाहको मूल सम्बन्धबारे कुरा पछि सर्दै जान्छ। यसले समाजमा बिस्तारै यस्तो सोच विकास गराइरहेको छ कि विवाहको मूल्य भावना होइन, प्रदर्शन हो।
दाइजो र सुनको यो बढ्दो प्रभावले सामाजिक सम्बन्धमा पनि असन्तुलन ल्याएको छ। कतिपय ठाउँमा विवाहलाई अझै पनि हैसियतसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले समानता र सम्मानको मूल सिद्धान्तलाई कमजोर बनाउँछ। महिलाको व्यक्तित्व, शिक्षा र क्षमता भन्दा बढी उनको साथमा आउने सामग्रीलाई मूल्य दिने सोचले सम्बन्धको गहिराइ घटाउँदै लगेको छ।
सामाजिक सञ्जालको युगमा यो प्रवृत्ति झन् तीव्र बनेको छ। विवाहलाई व्यक्तिगत खुशीभन्दा बढी सार्वजनिक प्रदर्शनको रूपमा प्रस्तुत गर्दा तुलना र प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएको छ। अरूको विवाह हेरेर आफ्नै विवाहलाई मापन गर्ने चलनले अनावश्यक दबाब सिर्जना गरेको छ।
तर विवाहको वास्तविक सौन्दर्य कहिल्यै पनि सुनको चमक वा दाइजोको आकारमा सीमित हुँदैन। यसको आधार त दुई मनबीचको समझदारी, जीवनप्रतिको साझा दृष्टिकोण र आपसी सम्मान हो। जब यी आधार बलियो हुन्छन्, तब साधारण विवाह पनि जीवनभरको सुन्दर यात्रा बन्न सक्छ।
अन्ततः विवाहलाई पुनः यसको मौलिक स्वरूपमा फर्काउनु आजको आवश्यकता हो—जहाँ सम्बन्ध पहिलो प्राथमिकता हो, र भौतिक प्रदर्शन केवल सहायक पक्ष मात्र। किनकि सुनले क्षणिक आकर्षण दिन सक्छ, तर जीवनलाई स्थायी रूपमा उज्यालो बनाउने शक्ति भने आपसी माया, विश्वास र समझदारीमै निहित हुन्छ।
