काठमाडौं। चिकित्सा विज्ञान समेत हार खाइसकेको विषय तथा सन्दर्भमा अभूतपूर्व चमत्कारिक घटना हुनु भनेको त्यो विश्वासको विज्ञान मात्र नभइकन अदृश्य शक्तिको देन नै भएको युवा ज्योतिष एवम् तान्त्रिक भाइराजा जोशीको दावी रहेको छ। १७ बर्षअघि मात्र विसं.२०६६ साल बैशाख २५ गते काभ्रेवाट ल्याइएको कम्मरभन्दा मुन्तिर नचल्ने अशक्त विरामी प्रमिला भण्डारीको ज्योतिषी ज्ञान तथा तान्त्रिक ध्यानको माध्यमवाट उपचार गर्ने कार्य जोशीवाट भएको हो।
हिड्न नसकेकी उनै विरामीलाई हिडाएर पठाएको बताउने तान्त्रिक ज्योतिष जोशीले आफ्नो १७ बर्ष लामो अनुभवमा यस्ता धेरैको असम्भव भनिएका उपचार ज्योतिष विज्ञान तथा तन्ञ ज्ञानले गरिसकेको जिकिर गरेका छन्। एक्काइसौं शताव्दीको वर्तमान अत्याधुनिक युगमा पनि चिकित्सा विज्ञानलाई माथ खुवाउने ज्योतिष विज्ञान तथा परम्परागत तन्ञ ज्ञान आफैमा पनि अदभूत हुने गरेको छ। जसको जिउंदो जाग्दो प्रमाणका रुपमा काठमाडौंको कीर्तिपुर स्थित कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नंबर १० जोशीननी निवासी आध्यात्मिक उपचारक भाइराजा जोशी देखिएका हुन्।
मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा विज्ञान र विश्वास सधैँ समानान्तर रूपमा अगाडि बढेका देखिन्छन्। विज्ञानले प्रमाण खोज्छ, प्रयोग गर्छ र निष्कर्ष निकाल्छ। विश्वासले अनुभव, परम्परा र आत्मिक अनुभूतिलाई आधार बनाउँछ। २१औँ शताब्दीमा विज्ञानले कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र आनुवंशिक प्रविधिमा चमत्कारिक उपलब्धि हासिल गरिरहेको छ। तर यति हुँदाहुँदै पनि संसारका करोडौँ मानिसमा अदृश्य शक्ति, आध्यात्मिक उपचार र परम्परागत ज्ञानप्रति विश्वास बढ्दैगएको छ।
नेपालजस्तो धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक परम्पराले समृद्ध देशमा यो विश्वास अझ गहिरो छ। यही सन्दर्भमा ज्योतिष तथा तान्त्रिक भाइराजा जोशीको नाम विशेष रूपमा उल्लेखनीय देखिन्छ। उनी केवल एक ज्योतिषी वा झारफुक गर्ने व्यक्ति मात्र होइनन्, परम्परागत ज्ञान र आधुनिक समाजबीचको एउटा रोचक सेतुका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्। उनका हजुरबुवा स्वर्गिय खडानन्द जोशी तथा पिता स्वर्गीय जीतानन्द जोशी कीर्तिपुर क्षेत्रका प्रख्यात दैवज्ञ ज्योतिषी थिए। समाजमा सम्मानित व्यक्तित्वका रूपमा परिचित उनीहरुले वर्षौँ बर्षसम्म मानिसहरूलाई ज्योतिषीय परामर्श तथा आध्यात्मिक उपचार सेवा दिएका थिए। त्यही परम्पराको उत्तराधिकार कीर्तिपुरको जोशी खानदानीमा भाइराजा जोशीले ग्रहण गरेका छन्।
जब कुनै व्यक्तिले चिकित्सा, आर्थिक वा सामाजिक समस्याको समाधान खोज्दा निराशा भोग्छ, तब ऊ आशाको अर्को ढोका खोज्न थाल्छ। त्यही अवस्थामा धर्म, अध्यात्म र परम्परागत उपचारप्रतिको आकर्षण बढ्छ। जसको कारण कीर्तिपुर स्थित भाइराजा जोशीको निवासमा बिहानैदेखि विभिन्न जिल्लाबाट मानिसहरूको आगमन हुनु यसको एउटा उदाहरण हो। जोशीको मोवाइल नंबर ९८५१०६५५८३ मा कल गरेर अप्वाइन्टमेन्ट लिनेहरुको लर्को हरेक दिनजस्तो देखिन्छ।
कीर्तिपुरकै बीरेन्द्र शाक्य स्वयमले देखेको एक घटनाले यो विषयलाई अझ गहिरो बनाएको छ। मानसिक सन्तुलन गुमाएकी एक महिला, जसलाई परिवारले निकै कठिन परिस्थितिमा त्यहाँ पु¥याएको थियो। उनी आफ्नो बच्चासमेत सम्हाल्न नसक्ने अवस्थामा थिइन्। केही समयपछि पुनः सामान्य अवस्थामा देख्दा शाक्य स्वयमले यसलाई जोशीको अदभूत उपचारको रुपमा लिएका थिए ।
विज्ञानको दृष्टिकोणले हेर्दा कुनै पनि उपचारलाई प्रमाण र परीक्षणको आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। तर समाजशास्त्र र मानव मनोविज्ञानको दृष्टिले हेर्दा विश्वास आफैँमा एक शक्तिशाली औषधि बन्न सक्छ। मानिसले आफू निको हुँदैछ भन्ने विश्वास गर्दा शरीर र मनमा सकारात्मक परिवर्तन देखिन सक्छ। यही कारण संसारभर “प्लेसिबो इफेक्ट“ सम्बन्धी अध्ययनहरू भएका छन्। “प्लेसिबो इफेक्ट” भनेको कुनै औषधि वा उपचारमा वास्तविक चिकित्सकीय तत्व नभए पनि त्यसले फाइदा गर्छ भन्ने विश्वासका कारण शरीर वा मनमा सकारात्मक प्रभाव देखिनु हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, “विश्वासले उपचारको अनुभूति गराउनु” नै प्लेसिबो इफेक्ट हो। जुन यस उपचारमा भाइराजा जोशी अग्रतामा देखिएका छन्।
भाइराजा जोशीको लोकप्रियता केवल झारफुक वा ज्योतिषका कारण मात्र बढेको देखिँदैन। धेरै मानिसका अनुसार उनी बिरामी वा समस्यामा परेका व्यक्तिहरूलाई धैर्यपूर्वक सुन्ने, मानसिक रूपमा बल दिने र आत्मविश्वास जगाउने काम पनि गर्छन्। आजको तनावपूर्ण समाजमा यस्तो भूमिका स्वयंमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। जोशीकै भाषामा कुनै पनि आध्यात्मिक वा परम्परागत उपचारलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको विकल्पका रूपमा होइन, पूरक अभ्यासका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। गम्भीर शारीरिक तथा मानसिक रोगको उपचार चिकित्सकबाट गराउनु अनिवार्य छ। विश्वास र विज्ञानबीच द्वन्द्व होइन, सन्तुलन आवश्यक छ।
भाइराजा जोशीको विषयमा चर्चा गर्दा वास्तवमा हामी एउटा व्यक्तिको मात्र होइन, नेपाली समाजमा अझै जीवित रहेको विश्वास, संस्कृति र आध्यात्मिक चेतनाको चर्चा गरिरहेका हुन्छौँ। विज्ञानले सबै प्रश्नको उत्तर पाइसकेको छैन, र विश्वासले पनि सबै समस्याको समाधान दिन सक्दैन। तर यी दुईको बीचमा उभिएर मानिसलाई आशा, आत्मबल र सकारात्मक ऊर्जा दिन सक्ने व्यक्तित्वहरू समाजमा सधैँ चर्चा र चासोका विषय बन्ने गरेका छन्।
शायद यही कारणले भाइराजा जोशीलाई धेरै मानिसले केवल उपचारक होइन, आशाको एक केन्द्रका रूपमा हेर्ने गरेका छन्। विज्ञानले अझै अनुसन्धान गरिरहनेछ, बहस जारी रहनेछ, तर जनविश्वासको संसारमा भाइराजा जोशीजस्ता व्यक्तित्वहरूको प्रभाव र उपस्थिति युवा पुस्ताले समेत आत्मसात गर्ने गरेको पाइन्छ। त्यसमाथि,मानव इतिहासको आरम्भदेखि नै मानिसले आफूभन्दा पर रहेको कुनै अदृश्य शक्ति, अलौकिक ऊर्जा वा दैवी अस्तित्वको अनुभूति गर्दै आएको छ।
प्रकृतिका रहस्यमय घटनाहरू, जन्म र मृत्युको चक्र, रोग र स्वास्थ्य, सुख र दुःखजस्ता प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने क्रममा मानव समुदायले विभिन्न धार्मिक, आध्यात्मिक तथा परम्परागत ज्ञान प्रणालीहरूको विकास ग¥यो विज्ञान र प्रविधिको वर्तमान युगमा समेत अदृश्य शक्ति, आध्यात्मिक उपचार र परम्परागत ज्ञानप्रतिको विश्वास समाप्त भएको छैन; बरु कतिपय अवस्थामा झन् नयाँ स्वरूपमा विस्तार भइरहेको देखिन्छ। नेपालजस्तो विविध संस्कृति, धर्म र परम्पराले सम्पन्न मुलुकमा आध्यात्मिक विश्वास केवल धार्मिक अभ्यासको विषय मात्र होइन, सामाजिक जीवनको अभिन्न अंग पनि हो। गाउँदेखि शहरसम्म, शिक्षितदेखि अशिक्षितसम्म, धनीदेखि गरिबसम्म धेरै मानिसहरूले जीवनका कठिन मोडहरूमा आध्यात्मिक सहारा खोज्ने गरेका छन्। रोग, शोक, असफलता, प्राकृतिक विपत्ति, पारिवारिक समस्या वा मानसिक तनावका बेला मानिसहरू अस्पताल र औषधिसँगै मन्दिर, गुम्बा, चर्च, मस्जिद, ध्यान केन्द्र तथा परम्परागत उपचारकहरूको शरणमा पुग्ने गरेका छन्।
ज्योतिष भाइराजा जोशीका अनुसार, अदृश्य शक्तिप्रतिको विश्वासको मूल कारण मानव मनोविज्ञानसँग जोडिएको छ। मानिसले आफ्नो नियन्त्रणभन्दा बाहिरका घटनाहरूलाई बुझ्न र स्वीकार्न कठिन महसुस गर्छ। जब जीवनमा अनिश्चितता बढ्छ, तब विश्वासले आशा दिन्छ। जब विज्ञानले तत्काल उत्तर दिन सक्दैन, तब आध्यात्मिकता मनको आधार बन्छ। यही कारणले संसारका विकसित राष्ट्रहरूमा समेत ध्यान, योग, प्रार्थना र आध्यात्मिक अभ्यासप्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ।
आध्यात्मिक उपचारको अवधारणा पनि यही मनोवैज्ञानिक आधारमा विकसित भएको मानिन्छ। ध्यान, योग, प्रार्थना, मन्त्र जप, धार्मिक अनुष्ठान तथा विभिन्न सांस्कृतिक उपचार विधिहरूले मानिसको मानसिक अवस्थालाई सकारात्मक बनाउने विश्वास गरिन्छ। मानसिक शान्ति, आत्मबल, धैर्य र आशावादिता बढाउन यस्ता अभ्यासहरूले सहयोग पु¥याउन सक्छन्। धेरै मानिसहरू गम्भीर रोगको उपचारका क्रममा पनि आध्यात्मिक अभ्यासबाट भावनात्मक शक्ति प्राप्त भएको अनुभव सुनाउँछन्। आधुनिक मनोविज्ञानले समेत सकारात्मक सोच, ध्यान र मानसिक सन्तुलनले स्वास्थ्यमा अनुकूल प्रभाव पार्न सक्ने कुरा स्वीकार गरेको छ।
नेपाली समाजमा परम्परागत ज्ञानको आफ्नै विशिष्ट महत्व छ। पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका जडीबुटी उपचार, आयुर्वेद, स्थानीय औषधीय वनस्पतिको प्रयोग, धामी–झाँक्री परम्परा, धार्मिक संस्कार र लोकविश्वासहरूले समाजको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रमा पाइने विभिन्न वनस्पतिहरूको औषधीय प्रयोगले कतिपय अवस्थामा आधुनिक अनुसन्धानलाई समेत प्रेरित गरेको छ। आज विश्व स्वास्थ्य संगठनले समेत परम्परागत चिकित्सा प्रणालीहरूको अध्ययन र संरक्षणको आवश्यकता औंल्याउँदै आएको छ।
तर विश्वासको संसारसँग चुनौतीहरू पनि जोडिएका छन्। जब विश्वास विवेकभन्दा माथि उठ्न थाल्छ, तब अन्धविश्वास जन्मिन्छ। आध्यात्मिक उपचारलाई पूरक उपायको सट्टा वैज्ञानिक उपचारको विकल्पका रूपमा प्रयोग गरिँदा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। कतिपय मानिसहरू गम्भीर रोगको समयमा अस्पताल जान ढिलाइ गरेर केवल झारफुक, तान्त्रिक उपचार वा अप्रमाणित विधिहरूमा निर्भर रहँदा ज्यानै गुमाउन पुगेका उदाहरणहरू पनि समाजमा प्रशस्तै छन्। त्यसैले विश्वास र अन्धविश्वासबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।
विज्ञान र आध्यात्मिकतालाई प्रायः एकअर्काको विरोधीका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर वास्तवमा यी दुई क्षेत्रका उद्देश्य फरक छन्। विज्ञानले प्रमाण, परीक्षण र तर्कका आधारमा सत्य खोज्छ भने आध्यात्मिकताले जीवनको अर्थ, मानसिक शान्ति र आन्तरिक अनुभवलाई केन्द्रमा राख्छ। विज्ञानले शरीरको उपचार गर्छ भने आध्यात्मिकताले मन र आत्माको सन्तुलन खोज्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले यी दुईलाई प्रतिस्पर्धी होइन, पूरक दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने धारणा जोशीको छ।
आधुनिक समाजमा बढ्दो मानसिक तनाव, एक्लोपन, प्रतिस्पर्धा र भौतिकवादी जीवनशैलीका कारण मानिसहरू पुनः आध्यात्मिक अभ्यासतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। ध्यान, योग, माइन्डफुलनेस, प्राकृतिक उपचार र सांस्कृतिक परम्पराप्रतिको रुचि विश्वव्यापी रूपमा बढ्नु यसको संकेत हो। यद्यपि, यस क्षेत्रमा फैलिने भ्रम, व्यवसायीकरण र ठगीप्रति पनि समाज सचेत हुनुपर्छ। आध्यात्मिकताको नाममा हुने शोषण, आर्थिक दोहन वा अवैज्ञानिक दाबीहरूलाई चुनौती दिनु आवश्यक छ।
नेपालको सन्दर्भमा परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीच सन्तुलन कायम गर्नु समयको माग हो। स्थानीय ज्ञानको संरक्षण, अनुसन्धान र वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक छ। उपयोगी परम्परागत अभ्यासलाई संरक्षण गर्दै हानिकारक अन्धविश्वासलाई निरुत्साहित गर्न सकियो भने समाजले दुवै संसारका सकारात्मक पक्षबाट लाभ लिन सक्छ।
अन्ततः, अदृश्य शक्ति, आध्यात्मिक उपचार र परम्परागत ज्ञानप्रतिको विश्वास मानव सभ्यताको गहिरो सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक विरासत हो। यसले मानिसलाई आशा, आत्मबल र सांस्कृतिक पहिचान प्रदान गर्छ। तर विश्वाससँगै विवेक, अनुसन्धान र वैज्ञानिक चेतनाको विकास पनि उत्तिकै आवश्यक छ। विश्वासले जीवनलाई अर्थ दिन सक्छ, तर प्रगतिका लागि ज्ञान र तर्कको साथ अपरिहार्य हुन्छ। आधुनिक समाजको सफलता विज्ञान र आध्यात्मिकताबीचको द्वन्द्वमा होइन, दुवैको सन्तुलित सहअस्तित्वमा निहित रहेको दावी पनि जोशीको छ।
