काठमाडाैं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले आफ्नो पहिलो महाधिवेशनमार्फत गरेको वैचारिक रूपान्तरणलाई केवल सामान्य सिद्धान्त संशोधनका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । ‘संवैधानिक समाजवाद’बाट ‘सामाजिक लोकतन्त्र’ तर्फको यो यात्रा नेपाली राजनीतिक दलहरूको परम्परागत वैचारिक ढाँचाभन्दा फरक देखिने प्रयास हो, तर आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा यसले विचारधारात्मक स्पष्टता भन्दा बढी रणनीतिक लचकता र राजनीतिक ब्रान्डिङको पुनर्संरचना उजागर गर्छ ।
यो परिवर्तनलाई पार्टीले ‘व्यावहारिक, सन्तुलित र यथार्थमा आधारित’ राजनीतिक दर्शनको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । तर राजनीतिक सिद्धान्तको गहिराइमा जाँदा प्रश्न उठ्छ–के यो नयाँ वैचारिक निर्माण हो, वा पुरानै उदार लोकतान्त्रिक–नवउदारवादी मिश्रणलाई नयाँ नाम दिइएको मात्र हो ?
प्रारम्भिक अस्पष्टताको वैचारिक आधार
रास्वपाले स्थापना कालमा अपनाएको ‘संवैधानिक समाजवाद’ नेपालको संविधानमा उल्लेखित ‘समाजवाद उन्मुख राज्य’ भन्ने वाक्यांशको राजनीतिक व्याख्यामा आधारित थियो । तर यही आधारभूत शब्दावली नै अत्यन्तै खुला र व्याख्यात्मक भएकाले यसले स्पष्ट आर्थिक–राजनीतिक मोडेल निर्माण गर्न सकेन ।
संविधानले राज्य समाजवादतर्फ उन्मुख हुने भने पनि त्यो उन्मुखता कुन माध्यमबाट, कुन संरचनाबाट र कुन प्राथमिकताबाट प्राप्त हुने भन्ने स्पष्ट छैन । यही अस्पष्टतामाथि टेकेर रास्वपाले ‘संवैधानिक समाजवाद’लाई आफ्नो मूल विचार बनायो, जसले सुरुवातमै तीन प्रमुख कमजोरी बोकेको देखिन्छ । पहिलो, उत्पादन प्रणालीबारे स्पष्ट दृष्टिकोणको अभाव छ । दोस्रो, राज्य र बजारबीचको सम्बन्धबारे ठोस व्याख्याको कमी छ । तेस्रो, दीर्घकालीन नीति–दर्शन निर्माण गर्ने क्षमता कमजोर छ ।
यस कारण आलोचकहरूका दृष्टिमा ‘संवैधानिक समाजवाद’ कुनै विकसित विचारधारा होइन, बरु संक्रमणकालीन राजनीतिक लेबल हो । जसले पार्टीलाई प्रारम्भिक वैचारिक आवरण दिन मात्र प्रयोग गरिएको छ ।
सबै कुरा समेट्ने तर, सीमित दिशाबोध
नयाँ वैचारिक आधारका रूपमा अंगीकार गरिएको ‘सामाजिक लोकतन्त्र’ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्थापित मिश्रित राजनीतिक–आर्थिक मोडेल हो । हाम्रा जस्ता राजनीतिक चेतना भएका धेरै देशमा यो असफल छ । जहाँ बजार अर्थतन्त्र, लोकतान्त्रिक शासन र बलियो सामाजिक सुरक्षा प्रणाली सँगसँगै चल्दैनन् ।
रास्वपाको दस्ताबेजमा सामाजिक लोकतन्त्रलाई प्रस्तुत गर्ने शैलीले यसको सैद्धान्तिक स्पष्टता भन्दा ‘समावेशी सबै कुरा स्वीकार गर्ने फ्रेमवर्क’ बढी देखाउँछ । सार्वजनिक भएका दस्ताबेजअनुसार रास्वपाले प्रतिस्पर्धात्मक बजार अर्थतन्त्र चाहन्छ । निजी क्षेत्रलाई विकासको इन्जिन मान्छ । सरकारी क्षेत्र देखाउने दात मात्र बनाएर शासन र शक्तिमा रमाउन चाहान्छ । यता श्रमिक अधिकार र न्यूनतम ज्याला सुनिश्चित गर्न गर्न चाहादैन । शिक्षा र स्वास्थ्य राज्यले ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ भन्छ, तर नीजि क्षेत्रबाट गर्ने देखाउँछ । नवप्रवर्तन र स्टार्टअपलाई प्रोत्साहन गर्छु भन्छ । सामाजिक सुरक्षा र पुनर्वितरणमा राज्यको भूमिका बलियो देखाउन चाहान्छ । दिर्घकालिन हुने उपाय खोज्दैन । यी सबै एक–अर्कासँग सन्तुलनमा ल्याउन अत्यन्तै जटिल नीति–संयोजन हो । सिद्धान्तमा यो आकर्षक देखिन्छ, तर व्यवहारमा यो ‘नीतिगत विरोधाभासहरूको संगालो’ बनाइएको छ ।
नवउदारवादसँगको संरचनात्मक नजिकता
रास्वपाको आर्थिक दृष्टिकोणको गहिरो विश्लेषण गर्दा यसको मूल प्रवृत्ति बजार–केन्द्रित देखिन्छ । उत्पादन, वितरण र लगानीमा निजी क्षेत्रको अग्रणी भूमिका, प्रतिस्पर्धालाई मुख्य चालक मान्ने दृष्टि, र राज्यलाई नियामक भूमिकामा सीमित गर्ने सोच–यी सबै तत्वहरू नवउदारवादी आर्थिक संरचनासँग मिल्दोजुल्दो छन् ।
नवउदारवादले राज्यलाई न्यूनतम हस्तक्षेपकर्ताका रूपमा हेर्छ र बजारलाई स्वचालित सन्तुलनकर्ता मान्छ । रास्वपाले पूर्ण रूपमा राज्यलाई कमजोर नबनाए पनि, यसको आर्थिक प्राथमिकतामा बजारको सर्वोच्चता स्पष्ट देखिन्छ । तर यहाँ रोचक विरोधाभास के छ भने, रास्वपाले त्यही बजार–केन्द्रित मोडेलभित्र सामाजिक सुरक्षा, करमार्फत पुनर्वितरण, र सार्वजनिक सेवामा राज्यको सक्रिय भूमिकालाई पनि समानान्तर रूपमा जोड दिन्छ । यसले दुई फरक आर्थिक दर्शनलाई एउटै फ्रेममा राख्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । एकातिर नवउदारवादी दक्षता । अर्कोतिर सामाजिक लोकतान्त्रिक समानता पर्दछ । यी दुई बीचको तनाव व्यवस्थापन गर्न नसकिए नीति निर्माणमै निरन्तर द्वन्द्व उत्पन्न हुने सम्भावना रहन्छ । अब विस्तारै सुरु हुनेवाला छ ।
विचारधारात्मक अस्थिरता
राजनीतिक दलको वैचारिक विकास सामान्यतया क्रमिक हुन्छ । स्पष्ट आधार, गहिरो सिद्धान्त र दीर्घकालीन दृष्टिकोणमार्फत । तर रास्वपाको वैचारिक यात्रा भने अपेक्षाकृत छोटो समयमा बारम्बार रूपान्तरण भएको देखिन्छ । स्थापना कालमा संवैधानिक समाजवाद । पहिलो महाधिवेशनमा सामाजिक लोकतन्त्र थपिएको छ । भविष्यमा अझ ‘व्यावहारिक केन्द्रवाद’ आउने संकेत छ ।
यो क्रमले पार्टीलाई लचिलो बनाउँछ, तर साथसाथै वैचारिक स्थायित्व कमजोर बनाउने खतरा पनि बोकेको हुन्छ । राजनीतिमा लचकता उपयोगी हुन्छ, तर अत्यधिक लचकता सिद्धान्तविहीनता जस्तो देखिन सक्छ । जनविश्वास केवल लोकप्रियतामा होइन, दीर्घकालीन विचारधारात्मक स्पष्टतामा पनि आधारित हुन्छ ।
सबैका लागि सबै कुरा
रास्वपाको सामाजिक लोकतन्त्रको प्रस्तुति हेर्दा यसले लगभग सबै वर्ग, सबै समूह र सबै आर्थिक दृष्टिकोणलाई समेट्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । व्यवसायीका लागि लगानीमैत्री वातावरण, श्रमिकका लागि अधिकार र सुरक्षा, गरिबका लागि चम्किला योजना, मध्यम वर्गका लागि अवसर, युवा वर्गका लागि स्टार्टअप र नवप्रवर्तन । यो समावेशी दृष्टिकोण लोकतान्त्रिक राजनीतिमा आकर्षक भए पनि यसले नीति प्राथमिकताको स्पष्टता कमजोर बनाउँछ । जब सबै कुरा प्राथमिकता हुन्छ, तब कुनै कुरा पनि वास्तविक प्राथमिकता रहँदैन । यही कारण आलोचकहरू भन्छन् ‘यो विचारधारा होइन । यो अवसरवादको केन्द्र हो । जसले विभिन्न मतदातालाई एउटै छातामुनि राख्ने प्रयास गर्छ । यसपालि पनि त्यही भएको हो ।
नेपाली कांग्रेससँगको तुलना
रास्वपामा कम्युनिष्ट कांग्रेसका सबै मान्छे अटेका छन् । जो अवसरवादको पछि लाग्नेहरुको भीड थियो । अहिले त्यो भीड रास्वपामा छ । त्यो अवसरवाद नै हो । यहाँ त्यही अवसरवादीहरुको भीडलाई ‘नयाँ कांग्रेस’ भन्ने टिप्पणी सुनिन्छ । संरचनात्मक विश्लेषणबाट हेर्दा त्यस्तै पनि छ । नेपाली कांग्रेस ऐतिहासिक रूपमा उदार लोकतन्त्र, मिश्रित अर्थतन्त्र र सामाजिक कल्याणको संयोजनमा आधारित पार्टी हो । रास्वपाले पनि लगभग त्यही त्रिकोणीय मोडेल अपनाएको देखिन्छ ।
जसमा राजनीतिक लोकतन्त्र, बजार अर्थतन्त्र, सामाजिक सुरक्षा र समावेशी राज्य । तर पनि कांग्रेस नेपाललाई सुहाउँदो समाजवादको पक्षमा प्रष्ट छ । यस कारण विचारधारात्मक तुलनामा दुवैबीच स्पष्ट दूरी छैन । तर फरक केवल शैली र राजनीतिक पुस्तागत प्रतिनिधित्वमा देखिन्छ । त्यसमा रास्वपभन्दा कांग्रेस वामपन्थी पार्टी मानिन्छ । रास्वपालाई ‘कान्छो कांग्रेस’ भन्ने टिप्पणी अपमान होइन । बरु वर्गीकरण हो । जहाँ नयाँ दल पुरानै वैचारिक परिवारभित्र प्रवेश गरिरहेको संकेत गर्छ ।
निष्कर्ष
रास्वपाको वैचारिक सिफ्टलाई अन्ततः दुई दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ । पहिलो, सकारात्मक व्याख्या अनुसार–यो आधुनिक राजनीतिक यथार्थअनुसार गरिएको व्यावहारिक समायोजन हो । जसले पुराना कठोर वैचारिक विभाजनलाई तोड्दै नयाँ मिश्रित मोडेल प्रस्तुत गर्छ ।
तर आलोचनात्मक व्याख्या अनुसार–यो स्पष्ट विचारधारात्मक निर्माण होइन, बरु राजनीतिक अनुकूलन र ब्रान्डिङ पुनर्संरचना हो । जसले पार्टीलाई सबै वर्गका लागि स्वीकार्य बनाउने प्रयास गर्छ । मुख्य प्रश्न यही हा–के रास्वपाले दीर्घकालीन रूपमा एउटा सुसंगत राजनीतिक दर्शन निर्माण गर्न सक्छ, वा यो निरन्तर ‘परिस्थितिअनुसार बदलिने विचारधारा’ मै सीमित हुन्छ ? राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ–लचकता शक्ति हो, तर सिद्धान्तविहीन लचकता दीर्घकालीन वैधताको आधार बन्न सक्दैन । त्याे मध्यपन्थी राजनीतिक धारमा हुन्छ । त्याे रास्वपासँग छ । त्यस कारण रास्वपा मध्यपन्थी धारकाे ब्रान्डिङ छ । अनि मुखमा ‘संवैधानिक समाजवाद’बाट ‘सामाजिक लोकतन्त्र’ काे नारा छ ।
