काठमाडाैं । जेनजी विद्रोहपछि नेपालमा पनि कम्युनिस्ट शक्ति लोप हुने अवस्थामा पुगेको देखिएको छ । त्यस कारण कम्युनिस्ट एकताको बहस फेरि सुरु भएको छ । शीर्ष नेताहरू भेटिरहेका छन्, सहकार्यका सन्देश सार्वजनिक भइरहेका छन् र कार्यकर्तामाझ फेरि एकपटक आशा पलाएको छ । दृश्य नयाँ देखिए पनि कथा भने पुरानै हो । नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन संकटमा पर्दा, चुनावी जनाधार खस्किँदा वा सत्ता टाढिँदा एकताको नारा सधैँ गुञ्जिने गरेको छ । तर एउटा प्रश्न हरेक पटक अनुत्तरित रहने गरेको छ–के कम्युनिस्टहरू पार्टी जोड्न खोजिरहेका छन् कि आन्दोलन पुनर्जीवित गर्न ?
यही प्रश्नको जवाफमै कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य लुकेको छ । किनभने पार्टीहरूको गणित मिलाएर आन्दोलनको रसायन बदलिँदैन । झण्डा मिसिँदैमा विचार मिसिँदैन । नेतृत्वबीच सहमति हुँदैमा कार्यकर्ताको विश्वास फर्किँदैन । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, जनताले गुमाइसकेको भरोसा घोषणापत्रले फर्काउन सक्दैन ।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास गौरव र विडम्बनाको मिश्रण हो । राणाशाहीविरुद्धको संघर्ष, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको आन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना र संविधानसभासम्म आइपुग्दा कम्युनिस्ट शक्तिले निर्णायक भूमिका खेलेका छन् । तर इतिहासको अर्को पाटो पनि त्यत्तिकै कठोर छ । यही आन्दोलनले सबैभन्दा धेरै फुट, गुट र नेतृत्व संघर्ष पनि भोग्यो । विगतका अधिकांश विभाजनलाई वैचारिक मतभेदको आवरण दिइयो । तर समयले देखायो, तीमध्ये धेरैजसो विवाद विचारका थिएनन; नेतृत्व, प्रभाव र सत्ताका थिए ।
२०७४ सालको जनादेश यही सन्दर्भमा सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पाठ हो । तत्कालीन एमाले र माओवादी केन्द्रको एकताले नेपाली जनतामा अभूतपूर्व आशा जगाएको थियो । झण्डै दुईतिहाइ बहुमत केवल सरकार बनाउन दिइएको मत थिएन, त्यो स्थायित्व, सुशासन र समाजवादउन्मुख परिवर्तनको पक्षमा व्यक्त जनविश्वास थियो । तर त्यो जनादेश केही वर्षमै नेतृत्वको अहंकार, अविश्वास र शक्ति संघर्षमा विघटन भयो । पार्टी मात्र फुटेन, कम्युनिस्ट आन्दोलनप्रतिको जनताको विश्वास पनि चिराचिरा भयो ।
राजनीतिक दलले चुनाव हारेर फेरि जित्न सक्छ । सत्ता गुमाएर फेरि फर्किन सक्छ । तर विश्वास गुमाएको आन्दोलन पुनः स्थापित हुन निकै कठिन हुन्छ । आज नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो संकट यही हो । यो संकट प्रतिपक्षले सिर्जना गरेको होइन, आन्दोलनले आफ्नै व्यवहारबाट कमाएको हो ।
त्यसैले अहिलेको एकताको बहसको केन्द्रमा कति पार्टी मिसिने भन्ने प्रश्न होइन, किन जनताले कम्युनिस्टमाथिको भरोसा गुमाए भन्ने प्रश्न हुनुपर्छ । जबसम्म यसको इमानदार उत्तर खोजिँदैन, तबसम्म हुने कुनै पनि एकता अर्को फुटको उल्टोगणना मात्र हुनेछ । इतिहासले एकता होइन, आत्मसमीक्षाको माग गरिरहेको छ ।
विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो
कम्युनिस्ट आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो संकट आज संगठनको होइन, राजनीतिक संस्कृतिको हो । आन्दोलन किन कमजोर भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा पहिलो दोष बाह्य शक्तिलाई, दोस्रो प्रतिपक्षलाई र तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिलाई दिइन्छ । तर वास्तविक समस्या आन्दोलनभित्रै छ । विचारभन्दा व्यक्ति, संगठनभन्दा गुट र जनताभन्दा सत्ता ठूलो बन्दै गयो । यहीँबाट आन्दोलनको ओरालो यात्रा सुरु भयो ।
कम्युनिस्ट आन्दोलनको आधार वर्गीय राजनीति हो । तर नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिमा वर्गीय बहसभन्दा नेतृत्वको प्रतिस्पर्धाले बढी ठाउँ पायो । किसान, श्रमिक, बेरोजगार युवा, उत्पादन र भूमिसुधारका मुद्दा क्रमशः ओझेलमा परे । त्यसको ठाउँ सरकार कसले बनाउने, मन्त्रालय कसले लिने र पार्टीको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने प्रश्नले लियो । समाज परिवर्तनको माध्यम हुनुपर्ने सत्ता नै अन्तिम लक्ष्यजस्तो बन्न पुग्यो ।
यही कारण आज सबै कम्युनिस्ट दल समाजवादको नारा त लगाउँछन्, तर समाजवादको साझा परिभाषा दिन सक्दैनन् । राज्य र बजारको सम्बन्ध कस्तो हुने ? राष्ट्रिय पुँजीलाई कसरी संरक्षण गर्ने ? निजी क्षेत्रको सीमा कहाँसम्म रहने ? उत्पादन वृद्धि, औद्योगिकीकरण र श्रमिक अधिकारलाई कसरी जोड्ने ? यस्ता आधारभूत प्रश्नमा साझा दृष्टिकोण छैन । विचारमा यति धेरै अन्तर हुँदाहुँदै संगठनको एकता खोज्नु घरको जग नबनाई छाना हाल्न खोज्नुजस्तै हो । सत्तामा पुग्दा पनि कम्युनिस्ट सरकारले तिनै कुराका आधारभूत काम नगरेकाे परिदृय जनतासामु छ ।
अर्को गम्भीर समस्या व्यक्तिपूजा हो । माक्र्सवादले व्यक्तिलाई होइन, विचारलाई केन्द्रमा राख्छ । तर नेपालमा विचारभन्दा नेताको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु नै राजनीतिक निष्ठाको मापन बन्न थाल्यो । पार्टीभित्र आलोचना गर्नेलाई शत्रु र प्रश्न उठाउनेलाई गद्दार ठान्ने संस्कृतिले वैचारिक बहसलाई नै सुकाइदियो । आन्दोलनमा आलोचना र आत्मआलोचना हराएपछि गल्ती सच्याउने क्षमता पनि हराउँछ ।
विचौलिया राजनीतिक वर्ग
कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र एउटा नयाँ शक्ति पनि जन्मियो–विचौलिया राजनीतिक वर्ग । यो वर्ग आन्दोलन निर्माण गर्दैन, पहुँच व्यवस्थापन गर्छ । यसको सम्बन्ध जनतासँग होइन, नेतासँग हुन्छ । यसले नेता र कार्यकर्ताबीच पर्खाल खडा गर्छ, चाकडीलाई निष्ठा र गुटलाई विचारका रूपमा स्थापित गर्छ । पार्टी फुट्दा सबैभन्दा कम नोक्सानी यही वर्गलाई हुन्छ, किनभने प्रत्येक फुटसँगै नयाँ पद, नयाँ समिति र नयाँ अवसर जन्मिन्छ । त्यसैले कतिपयका लागि पार्टीको संकट पनि व्यक्तिगत अवसर बन्छ ।
अर्कोतर्फ, अध्ययनको संस्कृति पनि क्षीण हुँदै गयो । कुनै समय कम्युनिस्ट आन्दोलन अध्ययन, बहस र राजनीतिक प्रशिक्षणका कारण बलियो थियो । आज विचारभन्दा प्रचार, अध्ययनभन्दा सामाजिक सञ्जाल र सिद्धान्तभन्दा नाराले ठाउँ लिएको छ । अध्ययन कमजोर भएपछि आन्दोलन प्रतिक्रियात्मक बन्छ, दूरदर्शी हुँदैन ।
त्यसैले कम्युनिस्ट आन्दोलनको आजको संकट चुनावी पराजय होइन, वैचारिक थकान हो । संगठनको कमजोरी होइन, राजनीतिक चरित्रको क्षय हो । यही रोगको उपचार नगरी गरिने कुनै पनि एकता नयाँ नामको पुरानै संकट मात्र हुनेछ ।
अब पार्टी होइन, विचार जोड्ने समय
कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई अहिले अर्को पार्टी एकताको भन्दा ठूलो आवश्यकता आफ्नै राजनीतिक संस्कृतिको पुनर्निर्माण हो । इतिहासले पटक–पटक देखाइसकेको छ–घोषणाले पार्टी बनाउन सक्छ, तर आन्दोलन बनाउन सक्दैन । आन्दोलनलाई जीवन्त राख्ने शक्ति विचार, नैतिकता र जनविश्वास हुन् । यी तीन आधार कमजोर भएपछि संगठन जति ठूलो भए पनि त्यसको राजनीतिक प्रभाव क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ ।
त्यसैले अबको एकताको पहिलो सर्त इमानदार आत्मसमीक्षा हुनुपर्छ । विगतका असफलताको दोष केवल विदेशी हस्तक्षेप, प्रतिपक्ष वा बदलिँदो विश्व राजनीतिमाथि थोपरेर आन्दोलनले आफूलाई मुक्त गर्न सक्दैन । जनताले कम्युनिस्टहरूलाई पराजित गरेका होइनन्, कम्युनिस्टहरूले आफ्नै व्यवहारले जनताको भरोसा गुमाएका हुन् । यो यथार्थ स्वीकार नगरी सुरु हुने कुनै पनि एकता आत्मप्रवञ्चना मात्र हुनेछ ।
दोस्रो, साझा वैचारिक र सैद्धान्तिक आधार स्पष्ट हुनुपर्छ । समाजवाद भाषणको सजावटी शब्द होइन; त्यो आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक कार्यक्रम हो । किसानको उत्पादन, श्रमिकको सम्मान, राष्ट्रिय उद्योगको संरक्षण, सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्यको सुदृढीकरण तथा सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राख्ने स्पष्ट कार्यदिशाबिनाको समाजवाद केवल चुनावी नारामा सीमित हुन्छ । विगतमा यीनै विषय ओझेलमा पर्दै आएका छन् । कम्युनिस्ट आन्दोलनले अब सरकार कसले बनाउनेभन्दा पनि समाज कसरी बदल्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ ।
तेस्रो, नेतृत्वमा पुस्तान्तरण अपरिहार्य छ । कुनै पनि आन्दोलन केही व्यक्तिको जीवनी होइन । एउटा पुस्ताले आन्दोलन जन्माउँछ भने अर्को पुस्ताले त्यसलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउँछ । नेपालमा भने दशकौँदेखि उही अनुहार, उही शैली र उही शक्ति–संघर्ष दोहोरिइरहेको छ । अनुभव आवश्यक हुन्छ, तर अनुभव परिवर्तनको बाधक बन्नु हुँदैन । नयाँ पुस्तालाई केवल ताली बजाउने होइन, निर्णय गर्ने ठाउँ दिन सकिएन भने आन्दोलनमा ऊर्जा होइन, निराशा बढ्नेछ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, कम्युनिस्ट आन्दोलनले जनतासँगको सम्बन्ध पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ । जनताले अब क्रान्तिका ठूला भाषणभन्दा आफ्नै जीवनमा आउने परिवर्तन खोजिरहेका छन् । उनीहरूलाई चुनावी नारा होइन, रोजगारी, उत्पादन, सुशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक न्याय चाहिएको छ । यदि आन्दोलन फेरि पनि सत्ता समीकरणमै अल्झिरह्यो भने जनताले त्यसलाई विकल्प होइन, समस्याकै एउटा हिस्सा ठान्नेछन् ।
आजको कम्युनिस्ट एकताको बहस त्यसैले ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ । यो बहस पार्टीहरूको अंकगणितमा सीमित हुने कि आन्दोलनको आत्मसमीक्षामा पुग्ने भन्ने निर्णय नेतृत्वले गर्नुपर्छ । यदि एकता केवल पद बाँडफाँट, चुनावी समीकरण र नेतृत्वबीचको सम्झौतामा टुंगियो भने त्यसको परिणाम विगतभन्दा फरक हुनेछैन । तर यदि यसको आधार विचार, राजनीतिक इमानदारी, लोकतान्त्रिक संस्कार र जनउत्तरदायित्व बन्यो भने नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले पुनः आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका स्थापित गर्न सक्छ । त्यसकाे अब एकता संसदीय कम्युनिसटहरुले विचार जाेड्ने समयकाे रुपमा लिँदै एकता गर्नु पर्छ ।
इतिहासले कम्युनिस्टहरूलाई एकता गर्ने अवसर धेरै पटक दिएको छ । तर जनताले सधैँ दोस्रो अवसर दिँदैनन् । त्यसैले अब प्रश्न कति पार्टी मिसिए भन्ने होइन, कति विश्वास जोडियो भन्ने हो । कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य अर्को घोषणापत्रले होइन, आफ्नै कमजोरीसँग लड्ने साहसले तय गर्नेछ । किनभने अन्ततः पार्टीहरू जोडेर चुनाव जित्न सकिएला, तर विचार नजोडी इतिहास जित्न सकिँदैन । त्यसकारण माक्सवादी दर्शनकाे आधारमा विभिन्न धारमा छरिएका कम्युनिस्ट विचार विचार फेरि जाेड्ने समय आएकाे छ ।
कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य अर्को घोषणापत्र वा अर्को पार्टी एकताले तय हुँदैन । यसको भविष्य विचारप्रतिको इमानदारी, जनताप्रतिको उत्तरदायित्व र नेतृत्वको नैतिक चरित्रले निर्धारण गर्छ । इतिहासले पटक–पटक देखाइसकेको छ–घोषणाले पार्टी जन्माउन सक्छ, तर आन्दोलनलाई जीवन्त बनाउने विचार र सिद्धान्त अनि वर्गीय चरित्र नै हुन् । चुनावमा गुमाएको सिटभन्दा ठूलो क्षति जनताको भरोसा गुमाउनु हो । अब बन्ने कुनै पनि नयाँ कम्युनिस्ट एकताले यही भरोसा पुनः आर्जन गर्न सक्छ कि सक्दैन, मुख्य प्रश्न त्यही हो ।
