काठमाडौं । नेकपा एमालेभित्र यतिबेला देखिएको राजनीतिक दोहोरी सामान्य असन्तुष्टि वा नेतृत्व परिवर्तनको बहसमा मात्रै सीमित छैन । पार्टी अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले नेतृत्व नछाड्ने स्पष्ट सन्देश दिइरहेका छन् भने महासचिव शंकर पोखरेलसहितका नेताहरूले वर्तमान राजनीतिक संकटको जिम्मेवारी र सरकारको कार्यक्षमतामाथि प्रश्न उठाइरहेका छन् । यही विरोधाभासले एमालेभित्रको आन्तरिक संघर्षलाई थप रोचक बनाएको छ ।
अध्यक्ष ओलीको पछिल्लो अभिव्यक्ति हेर्दा उनी नेतृत्वमाथि उठेको प्रश्नलाई सामान्य राजनीतिक बहसका रूपमा स्वीकार गर्ने पक्षमा छैनन् । इलाम पुगेर उनले पार्टी कार्यालयको क्यान्टिनमा बसेर अध्यक्ष हटाउने कुरा गर्नु ‘मजाक’ भएको टिप्पणी गरे । नेतृत्व परिवर्तनको माग गर्नेहरूलाई अनुशासनको दायरामा बस्न चेतावनी दिँदै उनले पार्टीमा बस्ने हो भने पार्टीको नीति, विधि र अनुशासन मान्नुपर्ने बताए ।
ओलीको सन्देश स्पष्ट छ–नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउन पाइँदैन भन्ने होइन, तर पार्टीको विधि र संस्थागत प्रक्रियाभन्दा बाहिर गएर नेतृत्व हटाउने अभियान चलाउन पाइँदैन । उनले आफू अर्को महाधिवेशनसम्मका लागि कार्यकर्ताबाट अत्यधिक मतसहित निर्वाचित भएको स्मरण गराउँदै नेतृत्व छाड्ने कुनै संकेत पनि दिएका छैनन् । बरु केन्द्रीय कमिटी बैठकपछि पार्टीलाई अझ दृढ अनुशासनका साथ अघि बढाउने घोषणा गरेका छन् ।
तर यही बेला एमालेका महासचिव शंकर पोखरेलको अभिव्यक्तिले पार्टीभित्रको अर्को पक्ष देखाउँछ । पोखरेलले हिजो जुन समस्या देखाएर नेतृत्व बदल्न खोजिएको थियो, ती समस्या आज किन समाधान भएनन् ?’ भन्ने प्रश्न उठाएका छन् । सडकका खाल्डा, सार्वजनिक सेवामा लामो लाइन, मलको अभाव र विदेशिने युवाको लर्कोलाई राजनीतिक परिवर्तनको आधार बनाइए पनि सत्तामा पुगेपछि न्यूनतम कार्यक्षमता देखाउन नसकिएको उनको टिप्पणी छ ।
यो अभिव्यक्ति केवल सरकारको आलोचना होइन । यसको राजनीतिक अर्थ अझ गहिरो छ । किनकि नेतृत्व परिवर्तनको बहस चलिरहेको पार्टीका महासचिवले नै वर्तमान राजनीतिक अवस्थाप्रति असन्तुष्टि सार्वजनिक गरिरहेका छन् । उनले भूराजनीतिक असन्तुलन, असुरक्षा, साम्प्रदायिक तथा धार्मिक सद्भावमा खलबली र बढ्दो निराशाको विषय उठाएका छन् । अर्थात्, पोखरेलले समस्या केवल सरकार सञ्चालनको कमजोरीमा होइन, समग्र राजनीतिक दिशामै रहेको संकेत गरेका छन् ।
यहीँबाट एमालेभित्रको दोहोरी रोचक बन्छ । ओलीको प्रश्न छ–अध्यक्ष हटाउने अधिकार कसले दियो ? पोखरेलको प्रश्न छ–हिजो देखाइएका समस्या आज किन समाधान भएनन् ?
दुवै प्रश्नको लक्ष्य फरक देखिए पनि केन्द्रमा एउटै विषय छ–एमाले अब कुन दिशामा जाने ?
नेतृत्वको प्रश्न कि कार्यक्षमताको ?
एमालेभित्रको अहिलेको बहसलाई केवल ‘ओली हटाउने कि नहटाउने’ भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ । यसको पछाडि पार्टीको भावी नेतृत्व, संगठनात्मक शक्ति, आगामी निर्वाचनको रणनीति र जनतामा पार्टीको विश्वसनीयताको प्रश्न जोडिएको छ ।
ओली पक्षका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती पार्टीलाई विभाजन वा नेतृत्वविरोधी ध्रुवीकरणबाट जोगाउनु हो । त्यसैले ओलीले अनुशासनको प्रश्नलाई अगाडि सारेका छन् । उनका लागि पार्टीभित्रको असन्तुष्टि यदि संस्थागत प्रक्रियाबाट बाहिर जान थाल्यो भने त्यो नेतृत्वविरुद्धको मात्र नभई संगठनकै संकट बन्न सक्छ ।
तर असन्तुष्ट पक्षका लागि अर्को तर्क छ–पार्टीको अनुशासनको नाममा नेतृत्वमाथि प्रश्न गर्नै नपाइने हो भने राजनीतिक दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको अर्थ के रहन्छ ?
यही प्रश्न एमालेभित्र विस्तारै ठूलो हुँदै गएको देखिन्छ । ओलीले ‘मनपरितन्त्र चल्दैन’ भनेका छन् । असन्तुष्ट पक्षले सम्भवतः त्यसैको अर्को अर्थ लगाउन सक्छ–एक व्यक्तिको नेतृत्वलाई चुनौती दिन नपाइने व्यवस्था पनि त मनपरितन्त्रकै अर्को रूप हुन सक्छ ।
त्यसैले एमालेभित्रको आगामी बहस अनुशासन बनाम अराजकताको मात्रै होइन, अनुशासन र आन्तरिक लोकतन्त्रको सीमारेखा कहाँ हो ? भन्ने प्रश्नमा समेत केन्द्रित हुनेछ ।
पोखरेलको पोस्ट किन अर्थपूर्ण छ ?
एमालेका महासचिव पोखरेल पार्टीको सामान्य नेता होइनन् । उनी संगठन सञ्चालनको महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा छन् । त्यसैले उनले सार्वजनिक रूपमा उठाएका प्रश्नलाई व्यक्तिगत असन्तुष्टि भनेर मात्र खारेज गर्न सजिलो छैन ।
विशेषगरी ‘हिजो जुन समस्या देखाएर नेतृत्व बदल्न खोजिएको थियो’ भन्ने वाक्य आफैंमा राजनीतिक रूपमा अर्थपूर्ण छ । यसले विगतको नेतृत्व परिवर्तनको बहसलाई वर्तमान सरकारको कार्यक्षमतासँग जोडेको छ । उनको प्रश्नले एउटा राजनीतिक विरोधाभास देखाउँछ–जुन समस्यालाई परिवर्तनको औचित्य प्रमाणित गर्न प्रयोग गरियो, सत्ता परिवर्तनपछि पनि ती समस्या उस्तै रहे भने परिवर्तनको उपलब्धि के भयो ?
पोखरेलले त्यसको समाधानका लागि आर्थिक सबलीकरण, दैनिक समस्याको समाधानसँगै दीर्घकालीन विकास, सहमति–सहकार्यको राजनीति तथा संविधान र कानुनको पालना गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।
तर प्रश्न यहाँ पनि उठ्छ–यी सुझाव वर्तमान सत्ताप्रति लक्षित हुन् कि आफ्नै पार्टी नेतृत्वप्रति ? यही अस्पष्टताले उनको अभिव्यक्तिलाई थप राजनीतिक बनाएको छ ।
ओलीको चेतावनी र पोखरेलको प्रश्न
ओलीले असन्तुष्टिलाई अनुशासनको भाषामा सम्बोधन गरेका छन् । पोखरेलले भने असन्तुष्टिलाई समस्याको कारण र समाधान खोज्ने भाषामा प्रस्तुत गरेका छन् ।
ओली भन्छन्–पार्टीमा बस्ने हो भने पार्टीको अनुशासन मान्नुपर्छ । पोखरेल भन्छन्–हिजो देखाएर नेतृत्व बदलिएको समस्या आज किन समाधान भएन ? यी दुई भनाइ एउटै पार्टीका शीर्ष नेताबाट आएका हुन् । त्यसैले एमालेभित्रको राजनीतिक दूरी कति छ भन्ने अनुमान गर्न यति नै काफी हुन्छ ।
तर यसलाई तत्कालै ओलीविरुद्ध खुलेको विद्रोह मान्नु पनि हतार हुनेछ । पोखरेलले प्रत्यक्ष रूपमा ओलीको राजीनामा मागेका छैनन् । बरु सरकारको कार्यक्षमता, राजनीतिक सहमति र राष्ट्रिय संकटको समाधानमा जोड दिएका छन् ।
त्यसैले अहिलेको अवस्था खुला विद्रोहभन्दा बढी दबाबको राजनीति जस्तो देखिन्छ ।
अब निर्णायक मोड कहाँ ?
एमालेको आगामी केन्द्रीय कमिटी बैठकले धेरै प्रश्नको दिशा तय गर्न सक्छ । ओलीले बैठकपछि पार्टीलाई ‘दृढ अनुशासन’का साथ अघि बढाउने बताएका छन् । त्यसको अर्थ असन्तुष्ट नेताहरूलाई संस्थागत रूपमा जवाफ दिने तयारी पनि हुन सक्छ ।
तर त्यसले समस्या समाधान गर्छ कि झन् बढाउँछ भन्ने मुख्य प्रश्न हो ।
यदि नेतृत्वले असन्तुष्ट आवाजलाई केवल अनुशासनहीनता भनेर कारबाहीको बाटो रोज्यो भने असन्तुष्टि भूमिगत हुन सक्छ । र, यदि नेतृत्वले प्रश्नहरूलाई राजनीतिक बहसको रूपमा स्वीकार गर्यो भने एमालेभित्र नेतृत्व, नीति र भविष्यबारे नयाँ संवाद सुरु हुन सक्छ । अहिले एमालेले रोज्नुपर्ने बाटो यही दुईमध्ये एक हो ।
किनकि पार्टीभित्रको असन्तुष्टि केवल केही नेताको व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा हो भने त्यसको राजनीतिक औचित्य कमजोर हुन्छ । तर असन्तुष्टिको पछाडि संगठन, सरकार र जनतासँग जोडिएका वास्तविक प्रश्न छन् भने त्यसलाई अनुशासनको डण्डाले मात्र समाधान गर्न सकिँदैन ।
दोहोरीको अन्त्य कहिले ?
एमालेभित्र अहिले दुईवटा कथा एकसाथ चलिरहेका छन् । पहिलो कथा–ओली निर्वाचित अध्यक्ष हुन्, महाधिवेशनसम्म नेतृत्व परिवर्तनको खेल स्वीकार्य छैन । दोस्रो कथा–नेतृत्वको वैधानिकता आफ्नो ठाउँमा छ, तर राजनीतिक कार्यक्षमता र जनविश्वासको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
यी दुई कथाबीचको टकराव नै एमालेभित्रको आगामी राजनीतिक संघर्षको आधार बन्न सक्छ । ओलीले नेतृत्व छाड्दिनँ भनेका छन् । असन्तुष्ट पक्षले नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउन थालेको छ । महासचिवले सरकार र वर्तमान राजनीतिक अवस्थामाथि प्रश्न गरेका छन् । उपाध्यक्ष विष्णु पौडेललगायतका नेताहरूले पनि नेतृत्वको विकल्प खोज्नुपर्ने बहसमा आफूलाई जोडिरहेका छन् ।
यसको अर्थ एमालेभित्रको दोहोरी अब क्यान्टिनको टेबलमा सीमित रहने सम्भावना कम हुँदै गएको छ । अब त्यो बहस केन्द्रीय कमिटी, संगठन र अन्ततः महाधिवेशनको राजनीतिक मैदानमा पुग्नेछ । त्यसैले प्रश्न अहिले ‘ओली हट्छन् कि हट्दैनन् ?’ मात्र होइन ।
ठूलो प्रश्न हो–ओली नेतृत्वमा एमाले पुरानै ढाँचामा अघि बढ्छ कि एमालेभित्रै नयाँ नेतृत्व, नयाँ कार्यशैली र नयाँ राजनीतिक दिशाको खोजी सुरु हुन्छ ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै एमालेभित्रको दोहोरी अझै केही समय चल्ने देखिन्छ । अन्त्य हुने सम्भावना छैन् ।
