Top Navigation
  • Contact
Main Navigation
बिहीबार, मंसिर ३, २०८३
  • गृहपृष्ठ
  • राजनीति
  • विजनेश
  • समाज
  • मनोरञ्जन
  • खेलकुद
  • विचार
  • विश्व परिवेश
  • सम्वाद
  • Contact
  E-paper
Nepal Rastra Bank
बिहीबार, मंसिर ३, २०८३
  • गृहपृष्ठ
  • राजनीति
  • विजनेश
  • समाज
  • मनोरञ्जन
  • खेलकुद
  • विचार
  • विश्व परिवेश
  • सम्वाद
Search Here
विश्व परिवेश
  • Home
  • विश्व परिवेश
  • तीन शक्तिकाे संवाद : अब विश्व राजनीतिमा के होला त ?
तीन शक्तिकाे संवाद : अब विश्व राजनीतिमा के होला त ?
विदुर कटुवाल
विदुर कटुवाल बिहीबार, मंसिर ३, २०८३

काठमाडाैं । विश्व राजनीतिमा शक्ति प्रदर्शनले दूरी बढाइरहेका वेला संवादले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ । युद्ध, आणविक हतियारको होड र आर्थिक प्रतिस्पर्धाले विश्व व्यवस्था अस्थिर बनिरहेका बेला अमेरिका, रुस र चीनका राष्ट्रप्रमुख एउटै टेबलमा जुट्नु सामान्य कूटनीतिक घटना होइन । फरक राजनीतिक स्वार्थ, राष्ट्रिय हित र रणनीतिक प्राथमिकता बोकेका तीन शक्तिराष्ट्रबीचको यो भेटवार्ताले विश्व राजनीतिलाई टकरावबाट सहकार्यतर्फ लैजान कस्तो भूमिका खेल्ला ? अहिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा चासोको विषय बनेको छ । 

 अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच चीनको शेन्जेनमा हुन लागेको त्रिपक्षीय शिखर बैठकलाई विश्व राजनीतिले विशेष चासोका साथ हेरिरहेको छ । विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्तिराष्ट्रका नेतृत्व एउटै मञ्चमा उपस्थित हुनु आफैँमा अर्थपूर्ण छ । किनकि यी तीन देशबीचको सम्बन्धले विश्व शान्ति, सुरक्षा, व्यापार, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दै आएको छ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा विश्व राजनीति सहज अवस्थामा छैन । रुस–युक्रेन युद्ध जारी छ । मध्यपूर्वमा तनाव छ । अमेरिका र चीनबीच व्यापार तथा प्रविधिको क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ । आणविक हतियारको विस्तार र सैन्य सामर्थ्य बढाउने होडले विश्व सुरक्षामा नयाँ चुनौती थपिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा विश्वलाई थप ध्रुवीकरणतर्फ लैजाने होइन, संवाद र सहकार्यको साझा आधार खोज्ने आवश्यकता बढेको छ । तीन शक्तिराष्ट्रका नेताहरूको भेटवार्तालाई यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ ।

तीन शक्तिराष्ट्रको स्वार्थ र विश्वको भविष्य

यो बैठकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष आणविक हतियार नियन्त्रणको सम्भावित छलफल हो । ट्रम्पले विश्वभर आणविक हतियारको संख्या सीमित गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । अमेरिका र रुससँग ठूलो आणविक हतियार भण्डार छ भने चीन पनि आफ्नो सैन्य तथा आणविक क्षमता विस्तार गरिरहेको छ । चीनले भने अमेरिका र रुसले आफ्नो आणविक भण्डार घटाएपछि मात्र आफू त्यस्तो वार्तामा सहभागी हुनुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ । यसले वार्तालाई सहज बनाउनेभन्दा जटिल बनाउन सक्छ । तर, आणविक हतियारको जोखिम घटाउने विषयमा तीनै देशबीच प्रारम्भिक समझदारी बन्न सके पनि त्यसले विश्व सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण अर्थ राख्नेछ ।

आणविक हतियारको विषय कुनै एउटा देशको सुरक्षा वा शक्तिसँग मात्र जोडिएको छैन । यसको प्रभाव सम्पूर्ण मानव सभ्यतासँग सम्बन्धित छ । शक्तिराष्ट्रबीचको अविश्वास र प्रतिस्पर्धाले आणविक हतियारको होड बढाउँदै लैजाने हो भने त्यसको परिणाम विश्वका कुनै पनि देशका लागि सुरक्षित हुनेछैन । त्यसैले आणविक हतियारको नियन्त्रण, सैन्य तनाव न्यूनीकरण र पारस्परिक विश्वास निर्माणलाई विश्व कूटनीतिको साझा एजेन्डा बनाउनु आवश्यक छ । 

अर्को महत्त्वपूर्ण विषय रुस–युक्रेन युद्ध हो । सन् २०२२ फेब्रुअरीदेखि सुरु भएको युद्धले युरोपेली सुरक्षालाई मात्र प्रभावित पारेको छैन, विश्व अर्थतन्त्र, खाद्यान्न आपूर्ति, ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा समेत असर पारेको छ । युद्धका कारण लाखौँ मानिस विस्थापित भएका छन् । ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति भएको छ । युद्ध अन्त्यका लागि विभिन्न समयमा भएका कूटनीतिक प्रयासले अपेक्षित परिणाम दिन सकेका छैनन् । यस्तो अवस्थामा अमेरिका र रुसका राष्ट्रपतिबीच प्रत्यक्ष संवाद हुनु युद्ध समाधानको सम्भावना खोज्ने एउटा माध्यम हुन सक्छ । 

यद्यपि, चीन र अमेरिकाको प्राथमिकता तथा रुसको युद्धसम्बन्धी स्वार्थ फरक छन् । चीन युक्रेन युद्धलाई त्रिपक्षीय बैठकको मुख्य विषय बनाउन त्यति उत्सुक देखिएको छैन । अमेरिकी अधिकारीहरूले पनि उक्त बैठकमा युक्रेनको विषय औपचारिक रूपमा उठ्ने अपेक्षा नरहेको बताएका छन् । तर, ट्रम्पले आवश्यक परे यो विषय उठाउन सक्ने संकेत दिएका छन् । यसले बैठकमा सबै विषयमा सहमति जुट्ने सम्भावना सहज नभएको देखाउँछ ।

व्यापारिक प्रतिस्पर्धाबाट सहकार्यतर्फ

विश्व राजनीतिमा सैन्य शक्तिजत्तिकै महत्त्व आर्थिक शक्तिको पनि छ । अमेरिका र चीनबीचको व्यापारिक प्रतिस्पर्धा पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख चासो बनेको छ । भन्सार शुल्क, प्रविधि, सेमिकन्डक्टर चिप्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आपूर्ति शृंखलामा नियन्त्रण कायम गर्ने प्रतिस्पर्धाले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई प्रभावित पारिरहेको छ । 

चिनियाँ राष्ट्रपति सीले एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (एपेक) मञ्चमा स्वतन्त्र र खुला व्यापारको पक्षमा अभिव्यक्ति दिएका छन् । उनले व्यापार संरक्षणवादको विरोध गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सहकार्यको आवश्यकता औँल्याएका छन् । अर्कोतर्फ, ट्रम्पले आफ्नो एसिया भ्रमणका क्रममा थाइल्यान्ड र फिलिपिन्ससँग व्यापारिक सहकार्यका विषय अघि बढाएका छन् । तर, ती सम्झौताका सबै सर्त र कार्यान्वयनको विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन ।

विश्व अर्थतन्त्रको वर्तमान संरचनामा कुनै एउटा देश मात्र आत्मनिर्भर भएर अघि बढ्न सक्ने अवस्था छैन । उत्पादन, प्रविधि, बजार, ऊर्जा र लगानीका क्षेत्रमा देशहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन् । एउटा शक्तिराष्ट्रले अर्को देशमाथि आर्थिक दबाब सिर्जना गर्दा त्यसको प्रभाव विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा पर्न सक्छ । त्यसैले व्यापारिक प्रतिस्पर्धालाई आर्थिक युद्धमा बदल्नुभन्दा निष्पक्ष बजार, लगानी विस्तार र प्रविधि सहकार्यको बाटो रोज्नु सबैका लागि लाभदायक हुन्छ । 

विशेषगरी विकासशील मुलुकका लागि ठूला अर्थतन्त्रबीचको व्यापारिक तनावले थप चुनौती सिर्जना गर्छ । विश्व बजारमा मूल्यवृद्धि, ऊर्जा संकट, खाद्यान्नको अभाव र वैदेशिक लगानीमा आउने उतारचढावको असर उनीहरूले प्रत्यक्ष भोग्नुपर्छ । त्यसैले शक्तिराष्ट्रबीचको आर्थिक सहकार्यले विश्व बजारमा स्थिरता ल्याउन सके त्यसको सकारात्मक प्रभाव नेपालजस्ता विकासशील देशमा समेत पर्न सक्छ । 

शक्ति सन्तुलनमा साना देशको स्थान

तीन शक्तिराष्ट्रका नेताहरूको भेटवार्ताले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ– विश्वका ठूला शक्तिले आफ्नो स्वार्थका आधारमा विश्व व्यवस्था निर्धारण गर्ने कि सबै देशको सार्वभौमिकता र समान अस्तित्वलाई सम्मान गर्ने ?

इतिहासमा ठूला शक्तिराष्ट्रबीच भएका सम्झौता र सहमतिले विश्वको राजनीतिक नक्सा तथा शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित पारेका उदाहरण छन् । दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर सन् १९४५ मा भएको याल्टा सम्मेलन पनि त्यसको एउटा उदाहरण हो । त्यसैले अहिलेको त्रिपक्षीय बैठकलाई लिएर पनि साना तथा मध्यम शक्तिराष्ट्रको भूमिकाबारे चासो व्यक्त भइरहेको छ । तर, अहिलेको विश्व व्यवस्था त्यतिबेलाको भन्दा फरक छ । संयुक्त राष्ट्रसंघ, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र बहुपक्षीय संस्थाहरूले सबै देशको सार्वभौमिकता र समानताको सिद्धान्तलाई स्थापित गरेका छन् । 

नेपालजस्ता भूराजनीतिक संवेदनशीलता भएका मुलुकका लागि यो विषय झनै महत्त्वपूर्ण छ । नेपाल भारत र चीनजस्ता दुई ठूला छिमेकीबीच अवस्थित छ । अमेरिका, चीन, रुसलगायत शक्तिराष्ट्रसँग पनि नेपालको विकास साझेदारी र कूटनीतिक सम्बन्ध छ । यस्तो अवस्थामा कुनै एउटा शक्ति राष्ट्रको रणनीतिक स्वार्थमा मात्र निर्भर नभई राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र असंलग्न परराष्ट्र नीतिलाई केन्द्रमा राखेर सम्बन्ध अघि बढाउनु आवश्यक हुन्छ । 

ठूला शक्तिराष्ट्रबीचको प्रतिस्पर्धा बढ्दा साना देशमाथि आफ्नो पक्षमा उभिन दबाब पर्न सक्छ । तर, विश्व शान्ति र स्थिरता कायम गर्ने जिम्मेवारी ठूला राष्ट्रको मात्र होइन । सबै देशले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, सार्वभौमिकता र पारस्परिक सम्मानको सिद्धान्त पालना गर्नुपर्छ । कुनै पनि देशको भूगोल, स्रोत र राष्ट्रिय स्वार्थलाई शक्तिको आधारमा प्रभावित पार्ने प्रवृत्तिले विश्वमा स्थायी शान्ति कायम गर्न सक्दैन । 

हात मिलाउनु मात्र होइन, विश्वास निर्माणको अवसर

चीन भ्रमणका क्रममा ट्रम्पलाई राष्ट्रपति सीले विमानस्थलमै स्वागत गर्नु र ट्रम्प तथा पुटिनबीच सार्वजनिक रूपमा हात मिलाउनु पनि कूटनीतिक दृष्टिले अर्थपूर्ण देखिएको छ । पुटिन र ट्रम्पबीचको छोटो भेटले कुनै नीतिगत सहमति सुनिश्चित नगरे पनि दुई देशका नेतृत्वबीच प्रत्यक्ष संवादको सम्भावना कायम रहेको संकेत गरेको छ । त्यस्तै, सी र ट्रम्पबीचको द्विपक्षीय भेटवार्ता तथा कार्यकारी भोजनले अमेरिका–चीन व्यापारिक सम्बन्धमा देखिएको तनाव कम गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ । 

कूटनीतिमा यस्ता प्रतीकात्मक गतिविधिको पनि अर्थ हुन्छ । तर, हात मिलाउनु र तस्बिर खिचाउनु मात्र उपलब्धि होइन । त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विश्व राजनीतिमा विश्वासको संकट गहिरिँदै गएका बेला नेताहरूबीचको प्रत्यक्ष संवादले कम्तीमा एकअर्काको धारणा बुझ्ने र असहमतिलाई व्यवस्थापन गर्ने आधार तयार पार्न सक्छ । 

चीनले यस बैठकलाई विश्व शान्ति र स्थिरताका लागि महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि तीन शक्तिराष्ट्रबीच आणविक हतियार नियन्त्रण तथा निःशस्त्रीकरणका विषयमा कुनै पहल भए त्यसलाई सहयोग गर्न तयार रहेको जनाएको छ । यसले बैठकको महत्त्वलाई अझ फराकिलो बनाएको छ । 

अब विश्व राजनीतिमा के होला ?

अमेरिका, रुस र चीनबीचको यो भेटवार्ताले तत्कालै विश्व राजनीतिका सबै समस्या समाधान गर्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु उचित हुँदैन । तीनै देशका राष्ट्रिय स्वार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय प्राथमिकता फरक छन् । आणविक हतियार नियन्त्रण, युक्रेन युद्ध, इरानको अवस्था, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा र प्रविधिमा पहुँचजस्ता विषयमा उनीहरूबीच मतभेद छन् । विश्लेषकहरूले पनि यस बैठकबाट तत्काल ठूला नीतिगत सम्झौता हुने सम्भावना कम रहेको बताएका छन् । 

तर, कुनै पनि ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय सहमति एकै बैठकमा सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि निरन्तर संवाद, विश्वास निर्माण र साझा हित पहिचान गर्न आवश्यक हुन्छ । अहिलेको बैठकले भविष्यमा हुने थप वार्ता र सहकार्यका लागि आधार तयार पार्न सक्छ । आणविक हतियार नियन्त्रणमा प्रारम्भिक समझदारी, व्यापारिक तनाव घटाउने प्रतिबद्धता वा युद्ध अन्त्यका लागि कूटनीतिक संवादलाई निरन्तरता दिने सहमति बन्न सके पनि त्यसलाई महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिन सकिन्छ । 

विश्व राजनीतिमा शक्तिको प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हुन सक्छ । तर, प्रतिस्पर्धा युद्धमा र राष्ट्रिय स्वार्थ मानव अस्तित्वकै जोखिममा रूपान्तरण हुनु हुँदैन । आजको विश्वलाई थप हतियार, सैन्य गठबन्धन र आर्थिक प्रतिबन्धभन्दा विश्वास, सहकार्य र स्थायित्वको आवश्यकता छ । त्यसका लागि ठूला शक्तिराष्ट्रले आफ्नो प्रभावको प्रयोग द्वन्द्व बढाउन होइन, द्वन्द्व समाधान गर्न गर्नुपर्छ । 

अन्ततः ट्रम्प, पुटिन र सीबीचको भेटवार्ताले विश्व राजनीतिमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा उनीहरूले सार्वजनिक गर्ने प्रतिबद्धताभन्दा त्यसको कार्यान्वयनले निर्धारण गर्नेछ । उनीहरूबीचको संवादले युद्धरत पक्षलाई शान्तिको बाटोमा ल्याउन, आणविक हतियारको जोखिम घटाउन र आर्थिक प्रतिस्पर्धालाई सहकार्यमा बदल्न सके त्यसको लाभ सम्पूर्ण विश्वले पाउनेछ । असहमति अन्त्य गर्न नसकिए पनि असहमतिलाई संवादमार्फत व्यवस्थापन गर्ने संस्कार विकास हुनु आफैँमा सकारात्मक उपलब्धि हुनेछ । 

शक्ति देखाउने प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई विभाजित गर्न सक्छ, तर संवादले जोड्न सक्छ । तीन शक्तिराष्ट्रको एउटै टेबलमा भएको उपस्थितिले अब विश्व राजनीतिलाई कुन दिशातर्फ लैजान्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ उनीहरूको व्यवहार र निर्णयले दिनेछ । विश्वले अहिले खोजेको जवाफ पनि यही हो– शक्ति कसको ठूलो भन्ने होइन, शान्तिका लागि कसले कति जिम्मेवारी लिन्छ भन्ने हाे ।

(अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी रोयटर्स लगायतकाे सहयाेगमा तयार पारिएकाे सामग्री र फाेटाे  रोयटर्स बाट साभार) सम्पादक

प्रकाशित मिति: बिहीबार, मंसिर ३, २०८३  ०७:०७
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
थप विश्व परिवेश
सभापति रविलामिछाने र भाजपा अध्यक्ष नितिन नवीनबीच भेटवार्ता
सभापति रविलामिछाने र भाजपा अध्यक्ष नितिन नवीनबीच भेटवार्ता बुधबार, जेठ २०, २०८३
इरान–अमेरिका युद्धमा चीन किन बन्यो ‘अदृश्य विजेता’ ?
इरान–अमेरिका युद्धमा चीन किन बन्यो ‘अदृश्य विजेता’ ? मंगलबार, वैशाख ८, २०८३
स्ट्रेट अफ हर्मुज खुलेसँगै कच्चा तेलमा गिरावट
स्ट्रेट अफ हर्मुज खुलेसँगै कच्चा तेलमा गिरावट शनिबार, वैशाख ५, २०८३
पश्चिम एसियामा युद्ध चर्कँदाे
पश्चिम एसियामा युद्ध चर्कँदाे सोमबार, चैत १६, २०८२
होर्मुज जलमार्ग बन्द गरेको इरानको दाबी
होर्मुज जलमार्ग बन्द गरेको इरानको दाबी मंगलबार, फागुन १९, २०८२
प्रधानमन्त्री मोदी चढेको विमान सडकमा अवतरण
प्रधानमन्त्री मोदी चढेको विमान सडकमा अवतरण आइतबार, फागुन ३, २०८२
अमेरिका अब इरानमा आक्रमण गर्ने तयारीमा
अमेरिका अब इरानमा आक्रमण गर्ने तयारीमा आइतबार, पुस २७, २०८२
अहमदावाद विमान दुर्घटनाः ब्ल्याक बक्स भेटियो
अहमदावाद विमान दुर्घटनाः ब्ल्याक बक्स भेटियो शनिबार, जेठ ३१, २०८२
लाेकप्रिय समाचार
  • नंः १ 'नामी' ले दिएको पुनर्जन्म
  • नंः २ 'नामी' सहयात्रा : अक्षरमा अभिव्यक्त अनुभूतिसँग शाब्दिक आत्मियता
  • नंः ३ 'पिंक प्रमिस-आशाको आवाज' काे क्यान्सर सचेतना कार्यक्रम
  • नंः ४ राष्ट्र बैंककी उप-निर्देशक विनिता गुरुङ बनिन् मिसेस नेपाल वर्ल्ड
  • नंः ५ प्रेसमाथि बालेनको प्रहारः नयाँ सत्ता, पुरानै दमन
विचार
मेरो आत्मीय सम्बन्ध र जीवनका अनुभूति
मेरो आत्मीय सम्बन्ध र जीवनका अनुभूति NamiNews- नामीन्यूज
एक्स्प्रेस ‘वे’ को सरकारः गति होइन, गन्तव्यमा पुग्नु
एक्स्प्रेस ‘वे’ को सरकारः गति होइन, गन्तव्यमा पुग्नु विदुर कटुवाल
'नामी' ले दिएको पुनर्जन्म
'नामी' ले दिएको पुनर्जन्म प्रज्ज्वल घिमिरे
सूचना-प्रविधि
शाओमी नेपालको चाडपर्व लक्षित योजना यस्ताे छ
शाओमी नेपालको चाडपर्व लक्षित योजना यस्ताे छ NamiNews- नामीन्यूज
प्रियंका कार्कीको सहभागीतामा, मोटोरोला एज ७० फ्युजन बजारमा
प्रियंका कार्कीको सहभागीतामा, मोटोरोला एज ७० फ्युजन बजारमा NamiNews- नामीन्यूज
स्मार्ट सुविधासहित रेड्मी वाच-६ सिरिज सार्बजनिक
स्मार्ट सुविधासहित रेड्मी वाच-६ सिरिज सार्बजनिक NamiNews- नामीन्यूज
यो पनि
युनिकोडमा परिवर्तन गर्नुहोस्
युनिकोडमा परिवर्तन गर्नुहोस्
आजको विनिमयदर
आजको विनिमयदर
सुन-चाँदि
सुन-चाँदि
सेयर बजार
सेयर बजार
Contact Us

Sanchar Media Group Pvt. Ltd.

Lalitpur Metropolitan City-5, Nepal
URL: www.naminews.com
Post Box : No. 5052 , Kathmandu, Nepal
DOI Nepal Reg No. : 2780/2078-079

Marketing

Email: [email protected]
Contact Number: 977-01-5121231,9860007071

News

Email: [email protected]
Office No: 01-5121231,9860007071
Team
Narayan Rai Editor in Chief
Email: [email protected]
Nirman Chamling Rai Editor
Bidur Katuwal Executive Editor
© 2026 . All Rights Reserved. Site by: SoftNEP

SoftNEP News Alert

अख्तियार स्वतन्त्र निकाय भएकाले वाइडबडि छानबिनमा अहिलेसम्‍म कुनै किसिमको राजनीतिक दबाब आएको छैन।स्वतन्त्र ढंगले काम गरिरहेका छौ।
सदस्यता लिनुहोस्