काठमाडौं । कांग्रेसलाई अब केवल चुनाव जित्ने पार्टी भएर पुग्दैन । नागरिकको भरोसा जित्ने पार्टी बन्नुपर्छ । गगन थापाले १५औँ महाधिवेशनमा अघि सारेको राजनीतिक रोडम्यापको मूल सन्देश यही हो । त्यसैले उनको प्रस्तावलाई अर्को एउटा सांगठनिक दस्ताबेजका रूपमा मात्र बुझ्नु कांग्रेसको आगामी राजनीतिक यात्रालाई साँघुरो ढंगले हेर्नु हुनेछ ।
यसले कांग्रेसभित्रको नेतृत्व, निर्वाचन, सुशासन, अर्थतन्त्र र नागरिकसँगको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्न खोजेको छ । थापाले कांग्रेसलाई निर्वाचन आउँदा मात्र सक्रिय हुने संगठनबाट निरन्तर नागरिकसँग जोडिने राजनीतिक संस्थामा बदल्ने प्रस्ताव गरेका छन् । त्यसका लागि विगतका कमजोरीको समीक्षा, नागरिकसँगको दूरी घटाउने प्रयास र नेतृत्वको मूल्यांकन परिणामका आधारमा गर्ने प्रणाली अघि सारिएको छ । ‘राष्ट्रिय पुनर्जागरण र समुन्नति’लाई मूल आधार बनाइएको उनको राजनीतिक प्रतिवेदनको यही पक्ष सबैभन्दा महत्वपूर्ण देखिन्छ ।
गठबन्धनको भर होइन, आफ्नै शक्तिको भरोसा
कांग्रेसको राजनीतिमा लामो समयदेखि उठ्दै आएको एउटा प्रश्न हो–पार्टी आफ्नो विचार, संगठन र मतदाताको भरोसामा उभिन सक्छ कि सत्ताका लागि गठबन्धनको सहारा खोजिरहन्छ ? गगनको रोडम्यापले यसको जवाफ आफ्नै संगठन र आफ्नै राजनीतिक पहिचानतर्फ फर्केर दिन खोजेको छ । निर्वाचनपूर्व कुनै पनि दलसँग गठबन्धन नगर्ने, आफ्नै चुनाव चिह्न र आफ्नै उम्मेदवार लिएर जनतामाझ जाने प्रस्ताव त्यसैको संकेत हो । उम्मेदवार छनोटमा गुट, पहुँच र संरक्षणभन्दा योग्यता, योगदान र कार्यसम्पादनलाई आधार बनाउने भनिएको छ ।
प्राइमरी निर्वाचन, सार्वजनिक मतसर्वेक्षण र सदस्यको प्रत्यक्ष मतलाई उम्मेदवार छनोटमा महत्व दिने प्रस्तावले कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई पनि फराकिलो बनाउन खोजेको देखिन्छ । यसको अर्थ नेतृत्वले टिकट बाँड्ने होइन, कार्यकर्ता र नागरिकको विश्वासले उम्मेदवार निर्माण गर्ने अभ्यासतर्फ जाने प्रयास हो । त्यस्तै, कुनै व्यक्ति दुई कार्यकालभन्दा बढी प्रधानमन्त्री बन्न नपाउने संवैधानिक व्यवस्थाका लागि पहल गर्ने प्रस्तावले सत्तामा व्यक्तिको दीर्घकालीन पकडभन्दा संस्थागत लोकतन्त्रलाई प्राथमिकता दिने सन्देश दिएको छ ।
‘समुन्नति’को अर्थ कुर्सी होइन, नागरिकको जीवन
गगनको प्रस्तावको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष विकासको परिभाषासँग जोडिएको छ । आर्थिक वृद्धिदर बढ्नु मात्रै समुन्नति होइन भन्ने उनको निष्कर्ष छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, सीप, क्षमता, अवसरमा पहुँच र नागरिकको वास्तविक स्वतन्त्रतालाई विकासको आधार मानिएको छ । यो दृष्टिकोणले विकासलाई केवल सडक, पुल वा बजेट खर्चको अंकबाट नागरिकको जीवनस्तरसँग जोड्न खोजेको छ । सरकार एक्लैले विकास गर्ने होइन, नागरिक, समुदाय, निजी क्षेत्र, सहकारी, विश्वविद्यालय र विज्ञसँग सहकार्य गरेर अघि बढ्ने प्रस्ताव छ ।
अर्थतन्त्रमा उत्पादन, उद्यम र रोजगारी विस्तारलाई केन्द्रमा राख्ने, विप्रेषणलाई कृषि, उद्योग, पर्यटन र प्रविधिमा लगानी गर्ने वातावरण बनाउने तथा जलस्रोत र स्वच्छ ऊर्जालाई औद्योगीकरणको आधार बनाउने प्रस्तावले आर्थिक नीतिलाई रोजगारी र उत्पादनसँग जोड्न खोजेको छ । नेपालमा विकासको बहस धेरै भयो । अब प्रश्न विकासका कुरा कति गरियो भन्ने होइन, नागरिकको जीवनमा कति परिवर्तन आयो भन्ने हो । थापाको प्रस्तावले यही प्रश्नलाई राजनीतिक जवाफदेहितासँग जोड्न खोजेको छ ।
भाषण होइन, परिणाम माग्ने राजनीति
गगनको रोडम्यापको सबैभन्दा व्यवहारिक पक्ष सार्वजनिक जवाफदेहिताको प्रस्ताव हो । कुनै महत्वपूर्ण सार्वजनिक निर्णय गर्दा पाँच प्रश्नको जवाफ खोज्ने भनिएको छ । निर्णय भयो ? किन भयो ? जिम्मेवारी कसको हो ? परिणाम के आयो ? अपेक्षित परिणाम आएन भने के सुधार गरियो ?
यी प्रश्न सामान्य लाग्न सक्छन् । तर नेपाली शासन प्रणालीमा यिनै प्रश्नको जवाफ प्रायः हराइरहेको हुन्छ । आयोजना ढिलो हुन्छ, बजेट खर्च हुँदैन, निर्णय विवादमा पर्छ, तर अन्ततः जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न अनुत्तरित रहन्छ । डिजिटल प्रणालीमार्फत आयोजना, खर्च र जिम्मेवार पदाधिकारीको विवरण नागरिकले हेर्न सक्ने व्यवस्था गर्ने प्रस्तावले यही कमजोरी हटाउने लक्ष्य राखेको छ ।
भ्रष्टाचारमा आफ्नै पक्षका मानिसलाई पनि संरक्षण नगर्ने, पार्टीभित्र वित्तीय पारदर्शिता र सार्वजनिक लेखापरीक्षण अनिवार्य गर्ने तथा भ्रष्टाचारसम्बन्धी छानबिनका लागि स्वतन्त्र आन्तरिक संयन्त्र बनाउने प्रस्ताव पनि राजनीतिक संस्कार बदल्ने दिशाको महत्वपूर्ण प्रतिबद्धता हो । न्यायपालिका, संवैधानिक निकाय, विश्वविद्यालय र प्रशासनमा दलीय भागबन्डा नगर्ने प्रस्तावले यसलाई अझ गम्भीर बनाएको छ ।
अर्कोतर्फ, जेन–जी पुस्ताको असन्तोष र अपेक्षालाई बुझ्न स्वतन्त्र युवाविज्ञ सम्मिलित कार्यदल बनाउने, युवा सहभागिता र नेतृत्व विकासलाई पार्टी नवीकरणको केन्द्रमा राख्ने तथा डिजिटल माध्यमबाट नीति निर्माणमा युवाको सहभागिता बढाउने प्रस्तावले कांग्रेसले नयाँ पुस्तासँग संवादको ढोका खोल्न खोजेको देखाउँछ ।
अन्ततः गगनको रोडम्यापको परीक्षा दस्ताबेजमा होइन, व्यवहारमा हुनेछ । गठबन्धन नगर्ने भनिएको कांग्रेसले आफ्नै संगठन बलियो बनाउन सक्छ कि सक्दैन ? योग्यता र योगदानलाई टिकटको आधार बनाउन सक्छ कि सक्दैन ? आफ्नै पार्टीभित्र सुशासन लागू गर्न सक्छ कि सक्दैन ? सरकारमा हुँदा डेलिभरी र प्रतिपक्षमा हुँदा प्रभावकारी निगरानी गर्न सक्छ कि सक्दैन ? यी प्रश्नको उत्तरले मात्रै उनको रोडम्यापको वास्तविक अर्थ तय गर्नेछ ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट छ–कांग्रेसभित्र परिवर्तनको बहस अब केवल पुस्तान्तरणमा सीमित छैन । राजनीतिक संस्कार, संगठन, अर्थनीति, सुशासन र नागरिकसँगको सम्बन्धसमेत बदल्ने प्रस्ताव अघि सारिएको छ । स्वयं थापाले भनेझैँ, ‘बदलिएको कांग्रेसले यो देश पनि बदल्छ ।’ त्यसैले गगनको रोडम्यापको सबैभन्दा सकारात्मक सन्देश कांग्रेसका लागि मात्रै होइन, समग्र नेपाली राजनीतिका लागि हो । जनीति फेरिन सक्छ, यदि दलहरू आफ्ना पुराना अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन र त्यसको जवाफ व्यवहारबाट दिन तयार हुन्छन् ।
